तुदादिगणः Tudādigaṇaḥ
174 roots
Characteristics: Thematic class with śa infix (-a-) without Guṇa strengthening.
Paradigm formation:तुद् (tud) → तुदति (tudati)
तुद्tud#06.0001ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 89
व्यथने(vyathane)— to wound,to strike,to pain,to irritate, to hurt, to cause pain, to attack
नुद्nud#06.0002ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 89
प्रेरणे(preraṇe)— to inspire
दिश्diś#06.0003ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 89
अतिसर्जने(atisarjane)— to give, to donate, to grant, to leave
Kommentar: अतिसर्जनं त्यागः , दानं च ।
भ्रज्ज्bhrajj#06.0004ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 89
पाके(pāke)— to fry,to roast,to parch
Kommentar: भृज्जते भृज्जति भ्रस्जेः भर्जने भर्जते भृज़ेः ' (श्लो. 68) इति देवः ।
क्षिप्kṣip#06.0005ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 89
प्रेरणे(preraṇe)— to throw, to send, to make fly
Kommentar: क्षिप्यति प्रेरणे शे तु क्षिपति क्षिपते पदे ' (श्लो. 130) इति देवः ।
कृष्kṛṣ#06.0006ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 89
विलेखने(vilekhane)— to plow, to furrow, to cultivate
Kommentar: कर्षत्याकर्षणे शे तु कृषते कृषतीत्युभे ' (श्लो. 178) इति देवः ।
ऋष्ṛṣ#06.0007parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
गतौ(gatau)— to go
जुष्juṣ#06.0008ātmanepadaseṭsakarmakaS. 89
प्रीतिसेवनयोः(prītisevanayoḥ)— to serve, to please, to satisfy
Kommentar: जोषयेज्जोषतीत्येते युजादेः परितर्कणे । प्रीतिसेवनयोरिष्टं तुदादेर्जुषते पदम् ' (श्लो. 180 - 181) इति देवः ।
विज्vij#06.0009ātmanepadaseṭakarmakaS. 89
भयचलनयोः(bhayacalanayoḥ)— to fear,to tremble, to shiver, to have disaster
Kommentar: प्रायेण अयम् उत्पूर्वः । ' उद्वेगे च ' इति पा.धा.समीक्षा । ' वेवेक्तीति पृथग्भावे विवेक्ते च भये पुनः । विनक्ति विजते ....' (श्वो.61.62) इति देवः ।
लज्laj#06.0010ātmanepadaseṭakarmakaS. 89
व्रीडायाम्(vrīḍāyām)— to be ashamed,to be shy
Kommentar: ' प्रकाशे लजयेद् व्रीळे (डे) लज्जते लजते पदे ' (श्लो. 68) इति देवः ।
लज्ज्lajj#06.0011ātmanepadaseṭakarmakaS. 89
व्रीडायाम्(vrīḍāyām)— to be ashamed,to be shy
व्रश्च्vraśc#06.0012parasmaipadaveṭsakarmakaS. 89
छेदने(chedane)— to cut,to make a hole, to tear
व्यच्vyac#06.0013parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
व्याजीकरणे(vyājīkaraṇe)— to deceive,to cheat
Kommentar: ' व्याजीकरणम् = छद्मकरणम् ' इति तत्त्वबोधिनी ।
उञ्छ्uñch#06.0014parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
उञ्छे(uñche)— to collect, to gather, to glean
Kommentar: ' शशपोरुञ्छतीत्युञ्छे स्वरभेदाद् द्विरुच्यते ' (श्लो.55) इति देवः ।
उच्छ्ucch#06.0015parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
विवासे(vivāse)— to dwell abroad,to retire, to exile
Kommentar: अतिक्रमणबन्धनवर्जनेषु च द्रुमे ' इति धातुकाव्ये । ' शशपोरुञ्छतीत्युञ्छे स्वरभेदाद् द्विरुच्यते । उच्छतीति विवासे स्यात् इदितोनिदितस्तयोः ' (श्लो.55) इति देवः ।
ऋच्छ्ṛcch#06.0016parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु(gatīndriyapralayamūrtibhāveṣu)— to go, to become weak, to lose power of senses, to harden
Kommentar: इन्द्रियप्रलयः = सम्मोहः, मूर्तिभावः = काठिन्यम् ।
मिच्छ्micch#06.0017parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
उत्क्लेशे(utkleśe)— to annoy,to hurt,to obstruct
Kommentar: उत्कट: क्लेशः - उत्क्लेशः । ' उत्क्लेशः = बाधनम् ' इति क्षीरस्वामी । अस्य मते सकर्मकत्वम् । ' उत्क्लेशः = पीडा ' इति धातुवृत्तिः । तदानीम् अकर्मकत्वम् ।
जर्ज्jarj#06.0018parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
परिभाषणभर्त्सनयोः(paribhāṣaṇabhartsanayoḥ)— to say,to kill, to blame, to abuse
Kommentar: ' परिभाषणसन्तर्जनयोः ' इति मा.धा.वृत्तिपाठः ।
चर्च्carc#06.0019parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
परिभाषणभर्त्सनयोः(paribhāṣaṇabhartsanayoḥ)— to say,to kill, to blame, to abuse
Kommentar: ' अध्ययने चर्चयेत्, चर्चतीति तु । हिंसायां तर्जने शे तु तथैव परिभाषणे ' (श्लो. 54) इति देवः ।
झर्झ्jharjh#06.0020parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
परिभाषणभर्त्सनयोः(paribhāṣaṇabhartsanayoḥ)— to say,to kill, to blame, to abuse
त्वच्tvac#06.0021parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover
Kommentar: संवरणम् = आच्छदनम् ' इति क्षीरस्वामी ।
ऋच्ṛc#06.0022parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
स्तुतौ दीप्तौ च(stutau dīptau ca)— to praise, to pray, to glow, to shine
Kommentar: दीप्तौ ' इत्यपि पाठः । ' वियोजनेर्चयेदर्चेद् यौ, स्तुतावृचतीत्यृचेः ' (श्लो.55) इति देवः ।
उब्ज्ubj#06.0023parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
आर्जवे(ārjave)— to be straight (non-twisted)
Kommentar: अयं दोपधः । अयम् उपध्मानीयः इति केचित् ।
उज्झ्ujjh#06.0024parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
उत्सर्गे(utsarge)— to abandon,to leave
Kommentar: अयमपि दोपधः ।
लुभ्lubh#06.0025parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
विमोहने(vimohane)— to be confused, to lose senses, to act weird
Kommentar: ' विमोहनम् = व्याकुलीकरणम् ' इति क्षीरस्वामी । ' गार्ध्ये लुभ्यति मोहार्थे तुदादेर्लुभतीति शे ' (श्लो. 141) इति देवः ।
रिफ्riph#06.0026parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु(katthanayuddhanindāhiṃsādāneṣu)— to speak, to boast, to fight, to insult, to give
रिह्rih#06.0027parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु(katthanayuddhanindāhiṃsādāneṣu)— to speak, to boast, to fight, to insult, to give
तृप्tṛp#06.0028parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
तृप्तौ(tṛptau)— to satisfy, to be satisfied, to please, to be pleased
ऋह्ṛh#06.0029parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु(katthanayuddhanindāhiṃsādāneṣu)— to speak, to boast, to fight, to insult, to give
तृफ्tṛph#06.0030parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
तृप्तौ(tṛptau)— to satisfy, to be satisfied, to please, to be pleased
तृम्फ्tṛmph#06.0031parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
तृप्तौ(tṛptau)— to satisfy, to be satisfied, to please, to be pleased
Kommentar: तृम्फादिः इत्यत्र आदिशब्दः प्रकारे । तेन येत्र नकारानुषक्ताः ते तृम्फादयः ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' प्रीणने इति द्रुमे ' इति धा.का. व्याख्यायाम् । (2.27)
तुप्tup#06.0032parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to injure, to destroy
Kommentar: ' शपि तोपति हिंसायां तत्रैव तुपतीति शे ' (श्लो. 138) इति देवः ।
तुम्प्tump#06.0033parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to injure, to destroy
Kommentar: शपि तोपति हिंसायां तत्रैव तुपतीति शे । तत्रैव शशपोस्तुम्पेद् अर्दने तुम्पयेण्णिचि ' (श्लो. 138 - 9) इति देवः ।
तुफ्tuph#06.0034parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to injure, to destroy
तुम्फ्tumph#06.0035parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to injure, to destroy
दृप्dṛp#06.0036parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
उत्क्लेशे(utkleśe)— to give pain, to injure, to torment
Kommentar: ' दृफ ' इति द्वितीयान्तोयमित्येके ।
स्तृंह्stṛṃh#06.0037parasmaipadaveṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt, to strike
दृफ्dṛph#06.0038parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
उत्क्लेशे(utkleśe)— to give pain, to injure, to torment
दृम्फ्dṛmph#06.0039parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
उत्क्लेशे(utkleśe)— to give pain, to injure, to torment
ऋफ्ṛph#06.0040parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
ऋम्फ्ṛmph#06.0041parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
गुफ्guph#06.0042parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
ग्रन्थे(granthe)— to string together, to tie together
गुम्फ्gumph#06.0043parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
ग्रन्थे(granthe)— to string together, to tie together
उभ्ubh#06.0044parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
पूरणे(pūraṇe)— to fill
उम्भ्umbh#06.0045parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
पूरणे(pūraṇe)— to fill
शुभ्śubh#06.0046parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
शोभायाम्(śobhāyām)— to shine, to look beautiful
Kommentar: ' हिंसाभाषणयोः शोभेच्छोभार्थे शुभतीति शे ' (श्लो. 143) - देवः ।
शुम्भ्śumbh#06.0047parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
शोभायाम्(śobhāyām)— to shine, to look beautiful
Kommentar: ' हिंसायां च द्रुमे ' इति धा.का. व्याख्या (2-75) । ' दीप्तौ हिंसने च ' इति वोपदेवः ।
दृभ्dṛbh#06.0048parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
ग्रन्थे(granthe)— to string together, to tie together
Kommentar: अनीदितश्च सन्दर्भे दृभति ग्रन्थः ईदितः ' (श्लो. 142) इति देवः ।
चृत्cṛt#06.0049parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसाग्रन्थनयोः(hiṃsāgranthanayoḥ)— to kill, to destroy, to hurt, to string together, to tie together, to collect
Kommentar: ग्रन्थनयोः ' इति कृदन्तरूपमाला । श्रन्थनम् = विस्रंसनम् ।
विध्vidh#06.0050parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
विधाने(vidhāne)— to mention, to make a rule, to state
जुड्juḍ#06.0051parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
गतौ बन्धने च(gatau bandhane ca)— to go, to bind
Kommentar: तवर्गपञ्चमान्तमेके पठन्ति । ' ... मरुतो जुनन्ति ' इति सिद्धान्तकौमुदी । मा.धा.वृत्तौ अपि एवमेव उच्यते । ' जुन ' इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः । ' जुड ' इति दुर्गः ।
जुन्jun#06.0052parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
गतौ बन्धने च(gatau bandhane ca)— to go, to bind
मृड्mṛḍ#06.0053parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
सुखने(sukhane)— to make happy,to rejoice,to be happy
Kommentar: मृडेर्मृड्णाति सुखने तत्रैव मृडतीति शे ' (श्लो. 87) इति देवः ।
पृड्pṛḍ#06.0054parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
सुखने(sukhane)— to make happy,to rejoice,to be happy
पृण्pṛṇ#06.0055parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
प्रीणने(prīṇane)— to be happy, to be contented
वृण्vṛṇ#06.0056parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
प्रीणने(prīṇane)— to be happy, to be contented
मृण्mṛṇ#06.0057parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill
तुण्tuṇ#06.0058parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
कौटिल्ये(kauṭilye)— to be crooked, to tilt, to curve, to bend, to ill-behave
पुण्puṇ#06.0059parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
कर्मणि शुभे(karmaṇi śubhe)— to be pure, to be virtuous,to do a holy work
Kommentar: ' पुण कर्मणि शब्दे च ' इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः ।
मुण्muṇ#06.0060parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
प्रतिज्ञाने(pratijñāne)— to promise, to vow
कुण्kuṇ#06.0061parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
शब्दोपकरणयोः(śabdopakaraṇayoḥ)— to sound, to gift, to support financially, to take care
Kommentar: आमन्त्रणे तु कुणयेत् शब्दे चोपकृतौ कुणेत् ' (श्लो. 93) - देवः ।
शुन्śun#06.0062parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
गतौ(gatau)— to go
द्रुण्druṇ#06.0063parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
हिंसागतिकौटिल्येषु(hiṃsāgatikauṭilyeṣu)— to kill, to destroy, to bend, to curve, to tilt, to go
घुण्ghuṇ#06.0064parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
भ्रमणे(bhramaṇe)— to move, to roam around
घूर्ण्ghūrṇ#06.0065parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
भ्रमणे(bhramaṇe)— to move, to roam around
Kommentar: भूवाद्योः घुणिघूर्ण्योः स्तां घोर्णते घूर्णते शपि । भ्रमणेत्र तुदाद्योः शे स्यातां घुणति घूर्णति ' (श्लो. 19) इति देवः ।
सुर्sur#06.0066parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
ऐश्वर्यदीप्त्योः(aiśvaryadīptyoḥ)— to rule, to be powerful, to shine
कुर्kur#06.0067parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
शब्दे(śabde)— to sound
खुर्khur#06.0068parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
छेदने खण्डने च(chedane khaṇḍane ca)— to cut, to break
Kommentar: खण्डने इति मैत्रेयः ।
मुर्mur#06.0069parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवेष्टने परिवेष्टने च(saṃveṣṭane pariveṣṭane ca)— to surround, to cover
Kommentar: परिवेष्टने ' इति मा.धा.वृत्तौ ।
क्षुर्kṣur#06.0070parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
विलेखने(vilekhane)— to cut, to split, to scratch, to divide, to delineate
Kommentar: विलेखनम् = छेदः ।
घुर्ghur#06.0071parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
भीमार्थशब्दयोः(bhīmārthaśabdayoḥ)— to frighten,to sound, to snore
पुर्pur#06.0072parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
अग्रगमने(agragamane)— to proceed,to lead, to go ahead
वृह्vṛh#06.0073parasmaipadaveṭsakarmakaS. 89
उद्यमने(udyamane)— to try, to put effort
Kommentar: उद्यमः = उद्धरणम् ' इति क्षीरस्वामी । दन्त्योष्ठ्यादि: इति सर्वे । केचित् ' बृहू पवर्गादिः ' इति । क्षीरतरङ्गिण्यामपि ' बृहू ' इत्येव दृश्यते ।
बृह्bṛh#06.0074parasmaipadaveṭsakarmakaS. 89
उद्यमने(udyamane)— to try, to put effort
तृह्tṛh#06.0075parasmaipadaveṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt, to strike
Kommentar: श्ने तृणे ढीति हिंसायां तृहतीत्यूदितस्तृहेः ' (श्लो. 195) इति देवः ।
स्तृह्stṛh#06.0076parasmaipadaveṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt, to strike
Kommentar: षोपदेशः इति दुर्गः ' इति तरङ्गिण्याम् ।
तृंह्tṛṃh#06.0077parasmaipadaveṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt, to strike
Kommentar: नोपधोयं धातुः । ' श्ने तृणे ढीति हिंसायां तृहतीत्यूदितस्तृहेः ' (श्लो. 195) इति देवः ।
इष्iṣ#06.0078parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
इच्छायाम्(icchāyām)— to wish, to desire, to want
Kommentar: केचन धातुमेतत् अनुदितं मन्यन्ते । उदित्फलं तु क्त्वायाम् इङ्विकल्पः । ' इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात् प्रतिषेधो वक्त ' इति भाष्यात् तकारादावार्धधातुके इङ्विकल्पः सिद्धः एषः इत्यतः उदित्त्वस्य फलं नास्ति इति वदन्ति । मा.धा.वृत्तौ अनुदित् एव उत्पात्तः । ' इष्णात्याभीक्ष्ण्य इच्छायां इच्छेद् गत्यर्थः इष्यति ' (श्लो. 168) इति देवः ।
मिष्miṣ#06.0079parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
स्पर्धायाम्(spardhāyām)— to compete, to contend, to rival
Kommentar: ' सेचने मेषतीति स्यात् स्पर्धायां मिषतीति शे ' ( श्लो. 174) - देवः ।
किल्kil#06.0080parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
श्वैत्यक्रीडनयोः(śvaityakrīḍanayoḥ)— to become white,to play
तिल्til#06.0081parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
स्नेहने(snehane)— to oil, to be greasy, to anoint
चिल्cil#06.0082parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
वसने(vasane)— to dress
Kommentar: निवासने ' इति मा.धा. वृत्तिः ।
चल्cal#06.0083parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
विलसने विकसने च(vilasane vikasane ca)— to foster,to cherish,to play
Kommentar: विकासने ' इति मैत्रेयः । ' भृत्यां चालयेत् , कम्पने चलेत् ' (श्लो. 158) इति देवः ।
इल्il#06.0084parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
स्वप्नक्षेपणयोः(svapnakṣepaṇayoḥ)— to sleep, to throw, to cast, to throw in air
Kommentar: स्वप्रेरणयोः ' इति धातुकाव्ये पाठः ।
विल्vil#06.0085parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover,to conceal,to cut, to make a hole
Kommentar: दन्त्योष्ठ्यादि: । ' वेलति चलने वेलेर्वरणे विलतीति शे ' (श्लो. 157) इति देवः ।
बिल्bil#06.0086parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
भेदने(bhedane)— to break,to split,to divide
Kommentar: ओष्ठयादिः ।
निल्nil#06.0087parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
गहने(gahane)— to misunderstand,to solidify, to hide, to precipitate
हिल्hil#06.0088parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
भावकरणे(bhāvakaraṇe)— to act, to show tantrums, to enact
Kommentar: ' हावकरणे ' इति क्षीरस्वामिमैत्रेयौ ।
शिल्śil#06.0089parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
उञ्छे(uñche)— to glean
Kommentar: तालव्यादिः । ' उञ्छः = उद्धृतसस्यशेषाहरणम् ' इति दुर्गः ।
सिल्sil#06.0090parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
उञ्छे(uñche)— to glean
Kommentar: मूर्धन्यादिः ।
मिल्mil#06.0091parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
श्लेषणे(śleṣaṇe)— to join, to unite, to meet
Kommentar: श्लेषे मिलेत् सङ्गमे तु मिलते मिलतीति च ' (श्लो. 160) - देवः ।
लिख्likh#06.0092parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
अक्षरविन्यासे(akṣaravinyāse)— to write,to scratch,to draw, to scribble
कुट्kuṭ#06.0093parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
कौटिल्ये(kauṭilye)— to be crooked,to bend, to grow, to cheat
पुट्puṭ#06.0094parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संश्लेषणे(saṃśleṣaṇe)— to hug, to embrace
Kommentar: भाषासंसर्गसंश्लेषे पोटयेत् पुटयेत् पुटेत् ' (श्लो.75) इति देवः ।
कुच्kuc#06.0095parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
सङ्कोचने(saṅkocane)— to contract,to shrink, to shorten
Kommentar: सङ्कोचः ह्रस्वीभवनम् । प्रायेण सम्पूर्वक एव अयं प्रयुज्यते । ' सङ्कोचे कुचतीति स्यात् काचेत् सम्पर्चनादिषु ' (श्लो. 54) इति देवः ।
गुज्guj#06.0096parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
शब्दे(śabde)— to hum, to buzz,to sound inarticulately,to sound
Kommentar: गुञ्जेदव्यक्तशब्दे स्यात् शब्दमात्रे गुजेदिति ' (श्लो. 67) इति देवः ।
गुड्guḍ#06.0097parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
रक्षायाम्(rakṣāyām)— to protect, to create
डिप्ḍip#06.0098parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
क्षेपे(kṣepe)— to throw, to throw in air
छुर्chur#06.0099parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
छेदने(chedane)— to cut,to engrave
स्फुट्sphuṭ#06.0100parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
विकसने(vikasane)— to blow,to blossom, to burst,to break open
Kommentar: स्फोटयेत्स्फोटतीति द्वे भेदे विशरणे क्रमात् ' (श्लो. 71) - देवः ।
मुट्muṭ#06.0101parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
आक्षेपमर्दनयोः(ākṣepamardanayoḥ)— to object, to insult, to blame, to crush, to grid
Kommentar: ' प्रमर्दने चापेक्षे च मुटेत् आद्ये तु मोटति ' (श्लो. 71) इति देवः ।
त्रुट्truṭ#06.0102parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
छेदने(chedane)— to cut,to break
तुट्tuṭ#06.0103parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
कलहकर्मणि(kalahakarmaṇi)— to quarrel,to argue, to fight
चुट्cuṭ#06.0104parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
छेदने(chedane)— to cut, to pierce
छुट्chuṭ#06.0105parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
छेदने(chedane)— to cut, to pierce
जुड्juḍ#06.0106parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
बन्धने(bandhane)— to join, to tie
Kommentar: जुट ' इति केचित् पठन्ति । ' प्रेरणे जोडयेच्छे तु बन्धने जुडतीति च ' (श्लो. 89) इति देवः ।
जुट्juṭ#06.0107parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
बन्धने(bandhane)— to join, to tie
कड्kaḍ#06.0108parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
मदे(made)— to be involved in sorrow, to be invoked in happiness
Kommentar: ' डकाराकारान्तप्रकरणात् अस्य कुटादौ पाठः । कुटादिपाठस्य फलं किमपि न ' इति कृदन्तरूपमाला ।
लुट्luṭ#06.0109parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संश्लेषणे(saṃśleṣaṇe)— to join,to unite, to bring together, to connect
लुठ्luṭh#06.0110parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संश्लेषणे(saṃśleṣaṇe)— to join,to unite, to bring together, to connect
कड्kaḍ#06.0111parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
घसने(ghasane)— to join,to unite, to bring together, to connect
कृड्kṛḍ#06.0112parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
घनत्वे(ghanatve)— to thicken, to solidify
Kommentar: ' घसने ' इत्येके । धनत्वम् = सान्द्रता ।
कुड्kuḍ#06.0113parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
बाल्ये(bālye)— to act as a child,to kid, to heap, to collect
पुड्puḍ#06.0114parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
उत्सर्गे(utsarge)— to leave, to quit
Kommentar: ' मुड ' इति आत्रेयः ।
घुट्ghuṭ#06.0115parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
प्रतिघाते(pratighāte)— to strike against,to strike back, to combat, to oppose
तुड्tuḍ#06.0116parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
तोडने(toḍane)— to split,to cut, to to hurt
Kommentar: ' तोडनम् - भेदः ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' भेदः पृथक्करणम् वा ' इति क्षीरस्वामी । ' तोडनार्थे तुडेस्तुण्डेः तुडेत् तोडति तुण्डते ' (श्लो. 88) इति देवः ।
थुड्thuḍ#06.0117parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover
Kommentar: खुड ' इत्येके ।
स्थुड्sthuḍ#06.0118parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover
Kommentar: छुड ' इत्येके ।
खुड्khuḍ#06.0119parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover
छुड्chuḍ#06.0120parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover
स्फुर्sphur#06.0121parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
सञ्चलने(sañcalane)— to throb, to pulse, to move, to palpitate
Kommentar: चलने ' इति न्यासे (6.1.47) । एवं क्षीरस्वाम्यपि । ' स्फर इत्येके ' इति माधवः । ' स्फुरणे सञ्चलने दीप्तौ च ' इति मैत्रेयः । ' स्फूर्तौ चले ' इति वोपदेवः ।
स्फुल्sphul#06.0122parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
सञ्चलने(sañcalane)— to throb, to pulse, to move, to palpitate
स्फर्sphar#06.0123parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
सञ्चलने(sañcalane)— to throb, to pulse, to move, to palpitate
स्फल्sphal#06.0124parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
सञ्चलने(sañcalane)— to throb, to pulse, to move, to palpitate
स्फुड्sphuḍ#06.0125parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover, to conceal
चुड्cuḍ#06.0126parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover, to conceal
व्रुड्vruḍ#06.0127parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover, to conceal
क्रुड्kruḍ#06.0128parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
निमज्जने(nimajjane)— to sink
Kommentar: अग्रिमटिप्पणी अत्रापि अन्वेति ।
भृड्bhṛḍ#06.0129parasmaipadaseṭakarmakaS. 89
निमज्जने(nimajjane)— to sink
Kommentar: आत्रेयमैत्रेयादीनां मतेन मा.धा.वृत्तौ सिद्धान्तकौमुद्यां च पठितोयं धातुः । तत्र मा.धा.वृत्ति वृत्तिपर्यालोचनया मैत्रेयः धातुममुं संवरणार्थकमेव पठति इत्यपि ज्ञायते ।
हुड्huḍ#06.0130parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect,to heap, to pile up
गुर्gur#06.0131ātmanepadaseṭakarmakaS. 89
उद्यमने(udyamane)— to try, to make effort
Kommentar: उद्यमनम् = उद्धरणम् इति धातुकाव्यव्याख्या । (2.82) ' गुरते (गू) गूरयेतेति शे णौ उद्यमने तङि । श्यनि गूर्यत इत्येवं गतिहिंसनयोः तङि ' (श्लो. 152) इति देवः ।
नूnū#06.0132parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
स्तवने(stavane)— to praise
Kommentar: णोपदेशः दीर्घान्तः । ' स्तुत्यां नुवति , नौति वा ' (श्लो. 24) इति देवः । " ह्रस्वान्तम् आत्रेयादयः पठन्ति । यथा तु भाष्यं तथा तु दीर्घान्तः । यदाह कुटादिसूत्रे - ' तस्मान्नूत्वा धृत्वेत्येव भवितव्यम् ' इति " इति मा.धा.वृत्तिः ।
धूdhū#06.0133parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
विधूनने(vidhūnane)— to shake,to agitate, to tremble
Kommentar: धूनयति धवति धवते, धुनोति धुनाति च धुनीते । धूनोति धुनुते स्युः पदानि कम्पे, विधूनने धुवति ' (श्लो. 26) इति देवः ।
गुgu#06.0134parasmaipadaaniṭakarmakaS. 89
पुरीषोत्सर्गे(purīṣotsarge)— to excrete
ध्रुdhru#06.0135parasmaipadaaniṭakarmakaS. 89
गतिस्थैर्ययोः(gatisthairyayoḥ)— to be firm,to be fixed, to go
Kommentar: ध्रुव ' इति केचित् पठन्ति । तेषां मते सेडयं धातुः । ' स्थैर्ये ध्रवति, गत्यां तु स्थैर्ये च ध्रुवतीति शे ' (श्लो. 22) इति देवः ।
कुku#06.0136ātmanepadaaniṭakarmakaS. 89
शब्दे(śabde)— to speak loudly, to shout, to chirp
Kommentar: ' अव्यक्तशब्दे कवते, कुवते त्वार्तशब्दने । कौतीति शब्दमात्रे स्यात् ' (श्लो.23) इति देवः । केचित् दीर्घन्तमिमं पठन्ति ।
कूkū#06.0137ātmanepadaseṭakarmakaS. 89
शब्दे(śabde)— to hum,to moan,to speak inarticulately, to sound
पृpṛ#06.0138ātmanepadaaniṭakarmakaS. 89
व्यायामे(vyāyāme)— to try, to put effort
Kommentar: प्रायेण व्याङ्पूर्वः । ' व्यायामः = उद्योगः । स च प्रवृत्तिमात्रम् । इति धा.का. (2.83) ' प्रीतौ पृणोत्यृदन्तस्य व्यायामे प्रियते पृङः ' (श्लो. 34) इति देवः ।
मृmṛ#06.0139ātmanepadaaniṭakarmakaS. 89
प्राणत्यागे(prāṇatyāge)— to die
Kommentar: मृणाति हिंसार्थे प्यादेर्मृङस्तु म्रियते पदम् ' (श्लो. 34) इति देवः ।
रिri#06.0140parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
गतौ(gatau)— to go
पिpi#06.0141parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
गतौ(gatau)— to go
धिdhi#06.0142parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
धारणे(dhāraṇe)— to hold,to possess, to become
Kommentar: गतौ ' इति द्रुमे ।
क्षिkṣi#06.0143parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
निवासगत्योः(nivāsagatyoḥ)— to dwell, to stay, to go
Kommentar: क्षये क्षयति, हिंसायां क्षिणातीति षितो भवेत् । निवासगत्योः क्षियति, क्षिणोत्यवणुणे क्षिणोः ' (श्लो. 12 - 13) इति देवः ।
सूsū#06.0144parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
प्रेरणे(preraṇe)— to inspire, to put to work, to make something fly
Kommentar: ' प्रेरणे सुवति प्राणिप्रसवे सूयते भवेत् । प्राणिगर्भविमोकेथे सूते शे श्यनि शब्लुकि ' (श्लो. 25) इति देवः ।
कॄkṝ#06.0145parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
विक्षेपे(vikṣepe)— to discard, to throw away
Kommentar: ' कृणन् कृणीते हिंसायां विक्षेपे किरतीति शे ' (श्लो.39) - देवः ।
गॄgṝ#06.0146parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
निगरणे(nigaraṇe)— to eat, to swallow
Kommentar: निगरणम् भक्षणम् । ' ज्ञाने गारयते, गिरेन्निगरणे, शब्दे गृणाति त्रयम्, युक्तं ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि ' (श्लो. 33) इति देवः ।
दृdṛ#06.0147ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 89
आदरे(ādare)— to respect, to praise, to honor
Kommentar: प्रायेणायम् आङ्पूर्वकः । ' दरेद् दृणाति द्रियते क्रमाद् भीदारणादरे ' (श्लो.36) इति देवः ।
धृdhṛ#06.0148ātmanepadaaniṭakarmakaS. 89
अवस्थाने(avasthāne)— to be,to exist,to be steady, to wear
Kommentar: धारणे च ' इति द्रुमे । ' ध्रियते स्यादवस्थाने धृङोवध्वंसने पुनः । धरते धरतीत्युभे ' (श्लो. 29) इति देवः ।
प्रच्छ्pracch#06.0149parasmaipadaaniṭdvikarmakaS. 89
ज्ञीप्सायाम्(jñīpsāyām)— to ask, to seek, to question
सृज्sṛj#06.0150parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
विसर्गे(visarge)— to create, to generate, to produce
Kommentar: सर्गे सृज्यते सृजतीति च (श्लो. 62) इति देवः ।
मज्ज्majj#06.0151parasmaipadaaniṭakarmakaS. 89
शुद्धौ(śuddhau)— to bathe, to submerge
Kommentar: शुद्ध्या स्नानं, व्रुडनं च लक्ष्यते ' इति क्षीरस्वामी । व्रुडनम् = संवरणम् ।
रुज्ruj#06.0152parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
भङ्गे(bhaṅge)— to have pain, to be ill, to bend, to break
Kommentar: भङ्गे रुजति, हिंसायां रोजयेदिति णौ रुजेः ' (श्लो. 69) इति देवः ।
भुज्bhuj#06.0153parasmaipadaaniṭakarmakaS. 89
कौटिल्ये(kauṭilye)— to bend,to curve,to be crooked
Kommentar: भुजेद्भुनक्ति भुङ्क्ते स्युः कौटिल्ये पालनेदने ' (श्लो.65) इति देवः ।
छुप्chup#06.0154parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
स्पर्शे(sparśe)— to touch
रुश्ruś#06.0155parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: तालव्यान्तः ।
रिश्riś#06.0156parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: तालव्यान्तः । ' रिशिं रुशिं... ' (व्याघ्रभूतिकारिका 7.2.10) इति वचनाद् धातुरयम् अनिट् ।
लिश्liś#06.0157parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: लिश्यते लिशतीत्येवमल्पीभावे गतौ क्रमात् ' (श्लो. 165) इति देवः ।
स्पृश्spṛś#06.0158parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
संस्पर्शने(saṃsparśane)— to touch
विच्छ्vicch#06.0159parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: विछ ' इति धातुपाठः । ' छे च ' (6.1.73) इति तुक् । ' छे च इति तुक्सिद्धेः विच्छेत्यपपाठः ' इति पुरुषकारः । ' णौ विच्छयति भाषार्थे, गतौ विच्छायतीति शे । विच्छेराये शतुर्वा नुं शे स्यादिति तुदादिता ' (श्लो. 56 - 57) इति देवः ।
विश्viś#06.0160parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
प्रवेशने(praveśane)— to enter
मृश्mṛś#06.0161parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
आमर्शने(āmarśane)— to touch
Kommentar: आमर्शनम् = स्पर्शः ।
नुद्nud#06.0162parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 89
प्रेरणे(preraṇe)— to inspire, to urge
Kommentar: कर्त्रभिप्रायेपि फले परस्मैपदार्थः पुनः पाठः' इति कौमुदी ।
सद्sad#06.0163parasmaipadaaniṭakarmakaS. 89
विशरणगत्यवसादनेषु(viśaraṇagatyavasādaneṣu)— to go, to lose energy, to move, to be sad
Kommentar: इह पाठः नुम् विकल्पार्थः । ज्वालादौ पाठस्तु णार्थः स्वरार्थश्च ' इति कौमुदी ।
शद्śad#06.0164parasmaipadaaniṭakarmakaS. 89
शातने(śātane)— to go, to lose energy, to move, to be sad
Kommentar: स्वरार्थः पुनः पाठः ' इति कौमुदी । अयमेव धातुः भ्वादौ (855) अपि अस्ति । भौवादिकधात्वपेक्षया अस्य रूपे अभेदात् प्रयोजनाभावाच्च इह पाठः प्रयोजनरहितः इति कृदन्तरूपमालायां विवृतम् ।
मिल्mil#06.0165ubhayapadaseṭakarmakaS. 89
सङ्गमे(saṅgame)— to unite, to join, to get together
Kommentar: ' मिल संश्लेषणे इति पठितस्येह पुनः पाठः कर्त्रभिप्राये तङर्थः इति आत्रेयः ' इति मा.धा.वृत्तिः । क्षीरस्वामी तु अमुं न पठति । ' श्लेषे मिलेत् सङ्गमे तु मिलते मिलतीति च ' (श्लो. 160) इति देवः ।
मुच्muc#06.0166ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 89
मोक्षणे(mokṣaṇe)— to free,to liberate,to leave, to release,to loosen,to abandon
Kommentar: कल्कने मुञ्चते मुञ्चे: मोक्षे मुञ्चति मुञ्चते । प्रमोचने चुरादेर्णौ मोचयत्येष न त्वऌदित् ' (श्लो. 47) इति देवः ।
लुप्lup#06.0167ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 90
छेदने(chedane)— to cut, to break, to slice
विद्vid#06.0168ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 90
लाभे(lābhe)— to obtain, to receive
Kommentar: व्याघ्रभूत्यादिमते सेट्कः अयम् । भाष्यादिमते अनिट्कः । ' विन्दते विन्दतीत्येवं लाभे वेदयते णिचि ' (श्लो. 111) इति देवः ।
लिप्lip#06.0169ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 90
उपदेहे(upadehe)— to anoint,to besmear,to cover,to spread over,to stain
Kommentar: उपदेहः - वृद्धिः इति क्षीरस्वामी । ' अस्य दाहनार्थकत्वमपि आह शङ्कराचार्यः ' इति धातुकाव्यव्याख्यायाम् । (2.58) ' उपदाहे ' इति मैत्रेयः । न्यासकारोपि (3.1.138) एवमेव ।
सिच्sic#06.0170ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 90
क्षरणे(kṣaraṇe)— to sprinkle,to moisten
Kommentar: षिचि इति केचित् पठन्ति । तत्तु फलाभावात् उपेक्ष्यम् ' इति तत्त्वबोधिनी ।
कृत्kṛt#06.0171parasmaipadaseṭsakarmakaS. 89
छेदने(chedane)— to cut, to break, to slice
Kommentar: कृणत्ति कृन्ततीत्येते वेष्टने च्छेदने क्रमात् । कीर्तयेदिति संशब्दे ' (श्लो. 95) इति देवः ।
खिद्khid#06.0172parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 90
परिघाते(parighāte)— to distress, to irritate
Kommentar: परितापे ' इति क्षीरस्वामी । ' दैन्यैर्थे खिद्यते खिन्ते, परितापे (घाते ) तु खिन्दति ' (श्लो. 112) इति देवः ।
पिश्piś#06.0173parasmaipadaseṭakarmakaS. 90
अवयवे(avayave)— to rip off, to grind, to cut into small parts
Kommentar: अवयवे = अवयवक्रियायाम् इत्यर्थः । अयं दीपनायामपि वर्तते । दीपनं प्रकाशनम् इत्यर्थः ।
फुल्phul#06.0174parasmaipadaseṭakarmakaS. 90
सञ्चलने(sañcalane)— to throb, to pulse, to move, to palpitate
Kommentar: स्फर इत्यकारोपधं केचित् पठन्ति ' इति कौमुदी ।