भ्वादिगणः Bhvādigaṇaḥ
1166 Wurzeln
Charakteristik: Thematische Klasse mit śap-Infix (-a-) und Guṇa-Steigerung des Wurzelvokals.
Musterbildung:भू (bhū) → भवति (bhavati)
भूbhū#01.0001parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
सत्तायाम्(sattāyām)— to exist, to become, to be, to happen
Kommentar: "सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि । भवते शपि तत्रैव, भावयत्यवकल्कने ॥ " (श्लो. 3) इति देवः ।
एध्edh#01.0002ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow, to increase, to prosper, to extend, to swell, to rise
स्पर्ध्spardh#01.0003ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
सङ्घर्षे(saṅgharṣe)— to challenge, to compete, to conflict, to rival, to struggle
Kommentar: सङ्घर्षः पराभिभवेच्छा । पराभिभवस्य धात्वर्थेन उपसङ्ग्रहात् अत्र अकर्मकत्वम् । उक्तं च - ' धातोरर्थान्तरे वृत्तेः धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात् । प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोकर्मिका क्रिया ।' - वाक्यपदीयम् 3.88
गाध्gādh#01.0004ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
प्रतिष्ठालिप्सयोर्ग्रन्थे च(pratiṣṭhālipsayorgranthe ca)— to praise oneself, to desire, to tie together, to string together, to seek, to stay together, to stand firmly, to compile
Kommentar: आत्मख्यापनं तत्साधनं च प्रतिष्ठा । लब्धुमिच्छा लिप्सा । एकत्र स्थापनं, सन्दर्भो वा ग्रन्थः । तत्र - ' आद्ये अकर्मकः, इतरयोः सकर्मकः' इति माधवीय-धातुवृत्तौ । ' ग्रन्थे च इति पृथक् पाठः विरलप्रयोगार्थः' इति क्षीरस्वामी ।
बाध्bādh#01.0005ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
लोडने, रोटने(loḍane, roṭane)— to oppress, to torment, to harass, to destroy, to infect, to torture
Kommentar: लोडनं हिंसनमिति यावत् । 'रोटने । रोटनं प्रतिघातः' इति क्षीरस्वामी ।
नाध्nādh#01.0006ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
याच्ञोपतापैश्वर्याशीष्षु(yācñopatāpaiśvaryāśīṣṣu)— to seek help, to beg, to irritate, to bless, to master
नाथ्nāth#01.0007ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
याच्ञोपतापैश्वर्याशीष्षु(yācñopatāpaiśvaryāśīṣṣu)— to seek help, to beg, to irritate, to bless, to master
Kommentar: उपतापः- ज्वरप्रयुक्ता पीडा । ऐश्वर्यम् - सम्पत्तिः । आशीः - आशासनम् । 'आशिषि नाथः ' इति वार्तिकेन आशीरर्थे आत्मनेपदम् । याञ्चोपतापैश्वर्यार्थेषु परस्मैपदम् । द्विकर्मकोयं याञ्चार्थे ।
दध्dadh#01.0008ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
धारणे(dhāraṇe)— to hold, to possess
Kommentar: क्षीरअहतरङ्गिणी प्रयोगं प्रदर्श्य वदति - "दद धारणे, दध दाने इति पाठः एव युक्तः इति केचित् । ' कौशिकस्तु ' दद धारणे, ' दध दाने ' इति पाठं व्यत्यास्थत् - ददते मणिम्, दधते धनमर्थिभ्यः इति । युक्तायुक्तत्वे त्वत्र सूरयः एव प्रमाणम् । वयं हि मतभेदप्रदर्शनमात्रेण एव कृतार्थाः । मूनिमुख्यानां वाक्यं कथङ्कारं विकल्पयामः ? वयमपि हि स्खलन्तोन्यैः कियन्न उपलप्स्यामहे ? " इति । ( दानार्थकः ' दद ' धातुः 17 इत्यत्र । )
स्कुन्द्skund#01.0009ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
आप्रवणे(āpravaṇe)— to jump, to raise, to lift up
Kommentar: आप्रवणम् उत्प्लवनम् उत्प्लुत्य गमनं वा ' इति क्षीरतरङ्गिणी । ' उद्धरणम् इति भोजः ' इति धातुवृतौ ।
श्विन्द्śvind#01.0010ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
श्वैत्ये(śvaitye)— to be white
Kommentar: ' श्वेतस्य गुणस्यापि धातुना साध्यतया क्रमिकतया च अभिधानात् क्रियात्वम् । यदाह- ' श्वेततेः श्वेत इत्येकं श्वेतत्वेन प्रकाश्यते । आश्रितक्रमरूपत्वादभिधानं प्रवर्तते ' - ( वाक्यपदीयम् 3.3 ) इति ' इति माधवः ।
वन्द्vand#01.0011ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
अभिवादनस्तुत्योः(abhivādanastutyoḥ)— to worship, to show honor, to do homage, to show respect, to venerate, to bow, to salute, to praise, to adore, to greet
Kommentar: प्रणतिपूर्वम् आशिषो वाचनम्- अभिवादनम् ' इति माधवीयधातुवृत्तिः । ' नतिमात्रं वा अभिवादनम् ' इति धातुकाव्य व्याख्यायाम् (1.3) । ' नुत्यभिवादयोः ' इति वोपदेवः ।
भन्द्bhand#01.0012ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
कल्याणे सुखे च(kalyāṇe sukhe ca)— to be prosperous, to be glad, to be happy
Kommentar: कल्याणम्- मङ्गलम् भद्राकरोति = मुण्डयति, माङ्गल्यगुणेन संस्करोति इत्यर्थः । सुखम् = आत्मगुणः, आत्मगुणोदयो वा ।
मन्द्mand#01.0013ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु(stutimodamadasvapnakāntigatiṣu)— to praise, to be glad, to be proud, to sleep, to shine, to move slowly, to intoxicate
Kommentar: स्तुत्यादौ मन्दते, हर्षे माद्येत्, मादयते णिचि' (श्लॊ. 112) इति देवः । ' मोदो = हर्षः, मदो = गर्वः, स्वप्नः = आलस्यम् । चन्द्रस्तु ' मदि जाड्ये ' इत्येव पपाठ । ' स्तुतिगतिभ्याम् अन्यत्र अकर्मकः' इति माधवीयधातुवृत्तिः । ' स्वप्नेनालस्यमपि लक्ष्यते ' इति क्षीरस्वामी । धातोरस्य कान्त्यर्थकत्वं केषाञ्चिदसम्मतम् ।
स्पन्द्spand#01.0014ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
किञ्चिच्चलने(kiñciccalane)— to vibrate, to shake, to move a little, to palpitate, to quake, to tremble, to kick
क्लिन्द्klind#01.0015ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
परिदेवने(paridevane)— to lament
Kommentar: क्लिन्दते क्लिन्दन्तीत्येवम् इदितः परिवेदने । ' क्लिद्यतीत्यार्द्रभावेर्थे क्लिदेः श्यन्यूदितो भवेत्' ( श्लो. 102 ) इति देवः । परिदेवनम् = शोचनम् । क्लिन्दते चैत्रम् ।
मुद्mud#01.0016ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
हर्षे(harṣe)— to be glad,to be happy, to rejoice, to delight
Kommentar: संसर्गे णिचि मोदयेदिति भवेद्धर्षे पुनर्मोदते' ( श्लो. 113 ) - देवः ।
दद्dad#01.0017ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
दाने(dāne)— to give,to offer,to present
Kommentar: ' धारणे च कल्पद्रुमे ' इति धातुकाव्यव्याख्याने (1.4) । किञ्चिदुद्दिश्य अपुनर्ग्रहणाय स्वीयत्यागो दानम् । (विशेषविचारः दध- धारणे (8) इत्यत्र द्रष्टव्यः ।)
स्वद्svad#01.0018ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
आस्वादने(āsvādane)— to taste, to eat,to please the tongue, to have delight
Kommentar: अस्य छान्दसं परस्मैपदित्वम् अस्ति । 'स्वदन्ति देवा उभयानि हव्या ( ऋ. 7.2.2) इति दर्शनात्' इति मा.धा.वृत्तिः । ' आस्वादनेर्थे स्वदते स्वादयेदिति शब्णिचो:' (श्लो. 193) इति देवः । अनुभवार्थे सकर्मकः । स्वदस्व हव्यानि । रुचौ अकर्मकः । वारिधारा न स्वदते । विशेषविषयाः मा.धा.वृत्तौ द्रष्टव्याः ।
स्वर्द्svard#01.0019ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
आस्वादने(āsvādane)— to taste,to eat,to please the tongue, to have delight
Kommentar: अनुभवे सकर्मकः । रुचौ अकर्मकः । ' आस्वादनं जिह्वया लेहः ' इति स्वामी । 'ष्वर्द' इति पुरुषकारः ।
ऊर्द्ūrd#01.0020ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
माने क्रीडायां आस्वादने च(māne krīḍāyāṃ āsvādane ca)— to measure,to leap, to jump, to taste,to grant,to be cheerful
Kommentar: ' चकारात् आस्वादने च ' इति माधवीयधातुवृत्तिः ।
कूर्द्kūrd#01.0021ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
क्रीडायाम् एव(krīḍāyām eva)— to leap, to jump
Kommentar: एवकारेण धातूनामनेकार्थत्वं प्रतीयते भाष्ये । ' कुर्दखुर्दगुर्दगुद क्रीडायामेव ' इति पठित्वा मा.धा.वृत्तौ - "गुदक्रीडा - गुदविहारः इति चरके । मैत्रेयकाश्यपौ ' गुद ' इत्यपि पृथग् धातुरिति । अत्र एवकारः धातूनामनेकार्थत्वे लिङ्गम्" इति प्रोक्तम् । 'उपाध्यायस्तु गुदक्रीडायाम् - पायुविहारे इति व्याख्यान् । तन्न इति सभ्याः ' इति क्षीरतरङ्गिण्याम् । स्फूर्जते: दीर्घोपदेशात् 'उपधायां च' इति दीर्घः एषां न इति चन्द्रः । मैत्रेय-सम्मत-मोघविस्तरकारादयस्तु दीर्घमिच्छन्ति ।
खूर्द्khūrd#01.0022ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
क्रीडायाम् एव(krīḍāyām eva)— to leap, to jump
गूर्द्gūrd#01.0023ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
क्रीडायाम् एव(krīḍāyām eva)— to leap, to jump
गुद्gud#01.0024ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
क्रीडायाम् एव(krīḍāyām eva)— to leap, to jump
सूद्sūd#01.0025ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
क्षरणे(kṣaraṇe)— to trickle, to leak, to ooze out, to distill, to emerge drop by drop
Kommentar: क्षरणम्=निरसनम् । अत्रायमर्कमकः । 'निस्सारणम्' इति केचित् । मधुसूदनः इत्यादिषु हिंसार्थकतमपि दृश्यते । तत्र सकर्मकः । बहवः अर्थाः मा.धा.वृत्तौ उपवर्णिताः ।
ह्राद्hrād#01.0026ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to make a sound
Kommentar: अव्यक्तशब्दः वाद्यनिर्घोषः ।
ह्लाद्hlād#01.0027ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
अव्यक्ते शब्दे सुखे च(avyakte śabde sukhe ca)— to be glad, to be pleasant, to make a sound
Kommentar: चकारात् पूर्वधात्वर्थः 'अव्यक्तेशब्दे' इति अनुषज्यते ।
स्वाद्svād#01.0028ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
आस्वादने(āsvādane)— to taste,to please the tongue, to have delight
Kommentar: ' आस्वादनेर्थे स्वदते स्वादयेदिति शब्णिचो:' (श्लो. 103) इति देवः ।
पर्द्pard#01.0029ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
कुत्सिते शब्दे(kutsite śabde)— to fart
Kommentar: कुत्सितशब्दः गुदरवः । तदाह केशवस्वामी - ' कौक्षे कर्दति पर्दते गुदरवे इति ' इति मा.धा.वृत्तिः । क्षीरस्वामी तु - ' पायुध्वनौ वर्तते अयम् । अन्ये निश्शब्दमधोवातं मन्वानाः अशब्दे इत्याहुः ' इत्याह ।
यत्yat#01.0030ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
प्रयत्ने(prayatne)— to try, to strive, to make effort, to attempt
Kommentar: 'यतते तु प्रयत्नार्थे, निराकारे तु यातयेत्' (श्लो. 96) इति देवः ।
युत्yut#01.0031ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
भासने(bhāsane)— to shine
जुत्jut#01.0032ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
भासने(bhāsane)— to shine
Kommentar: ज्योतिरिति रूपसिद्ध्यर्थं 'ज्युतृ' इति केचित् पठन्ति ।
विथ्vith#01.0033ātmanepadaseṭdvikarmakaS. 27
याचने(yācane)— to beg,to ask
Kommentar: विधृ इति कौशिकः । क्षीरस्वामिना त्वयं पक्षो दूषितः' इति धातुवृत्तौ उक्तम् । सायणोक्तः पाठस्तु अधुना तरङ्गिण्यां न उपलभ्यते ।
वेथ्veth#01.0034ātmanepadaseṭdvikarmakaS. 27
याचने(yācane)— to beg,to ask
Kommentar: ' वेदृ इति कौशिकः ' इति मा.धा.वृत्तिः । धातुरयं द्विकर्मकः इति च तत्रोक्तम् ।
श्रन्थ्śranth#01.0035ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
शैथिल्ये(śaithilye)— to be tired, to be fatigued
Kommentar: (शैथिल्यं विष्लिष्टता अगाढता वा इति माधवः ।) 'दौर्बल्ये श्रथयेत् प्रयत्नविषये स्याच्छ्राथयेत् मोक्षणे । यौ तु श्राथयति श्रथत्यपि च वा णौ श्रन्थयेत् श्रन्थति । सन्दर्भे श्नि विमोचनार्थविषये श्रश्नात्यथ श्रन्थते, शैथिल्ये.. ' (श्लो. 101) इति देवः ।
ग्रन्थ्granth#01.0036ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
कौटिल्ये(kauṭilye)— to be crooked, to be wicked
Kommentar: कौटिल्यं शाठ्यं वक्रता वा इति मा.धा.वृत्तिः । कौटिल्यं कुसृतिर्बन्धः च इति क्षीरस्वामी । 'ग्रथ्नातीति तु सन्दर्भे ग्रन्थयेत् ग्रन्थतीति यौ । कौटिल्ये ग्रन्थते ग्रन्थेः ग्राथयेत् ग्रथति ग्रथेः' इति (श्लो. 179) देवः ।
कत्थ्katth#01.0037ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
श्लाघायाम्(ślāghāyām)— to praise,to boast,to flatter
अत्at#01.0038parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
सातत्यगमने(sātatyagamane)— to run, to walk with speed, to move continuously
चित्cit#01.0039parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
संज्ञाने(saṃjñāne)— to perceive,to think,to recover consciousness,to observe, to see,to regain consciousness
Kommentar: ( संज्ञानम्= चैतन्यम्)'... चिन्तयेत् । स्मृत्यां, चेतति संज्ञाने तत्र चेतयते णिचि' (श्लॊ. 94) इति देवः ।
च्युत्cyut#01.0040parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आसेचने(āsecane)— to sprinkle, to flow,to trickle, to fall, to deviate
Kommentar: आसेचनम् ईषत्सेकः । आसमन्तात् सेको वा । 'सेचनम् आर्द्रीकरणम्' इति कौमुदी ।
श्चुत्ścut#01.0041parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आसेचने(āsecane)— to flow,to trickle, to fall, to deviate
श्च्युत्ścyut#01.0042parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
क्षरणे(kṣaraṇe)— to flow,to trickle, to fall, to deviate
Kommentar: सकारादिरयम्, श्चुत्वेन निर्देशः । क्षरणम् - स्रवणम् । 'द्रमिडाः चुतिरित्यपि आहुः । चोतति । कौशिकस्तु श्चुतिमयोपधं मन्यते । श्चोतति ' इति क्षीरस्वामी ।
ज्युत्jyut#01.0043parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
भासने(bhāsane)— to illumine, to shine
मन्थ्manth#01.0044parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
हिंसासङ्क्लेशनयोः(hiṃsāsaṅkleśanayoḥ)— to strike,to destroy, to kill, to crush, to tear off, to injure, to cause pain
Kommentar: मन्थ' इति क्षीरस्वामी । 'हिंसासंक्लेशयोर्मन्थेत् मथेन्मथ्नाति लोडने' (श्लो. 98) इति देवः ।
कुन्थ्kunth#01.0045parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
हिंसासङ्क्लेशनयोः(hiṃsāsaṅkleśanayoḥ)— to strike,to destroy, to kill, to crush, to tear off, to injure, to cause pain
Kommentar: कुथ्नाति कुन्थेत् संक्लेशे पूतीभावे तु कुथ्यति' (श्लो. 98) इति देवः ।
पुन्थ्punth#01.0046parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
हिंसासङ्क्लेशनयोः(hiṃsāsaṅkleśanayoḥ)— to strike,to destroy, to kill, to crush, to tear off, to injure, to cause pain
Kommentar: पुथ्येत्पुन्थति हिंसार्थे भाषार्थे पोथयेदिति' (श्लो. 100) इति देवः ।
लुन्थ्lunth#01.0047parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
हिंसासङ्क्लेशनयोः(hiṃsāsaṅkleśanayoḥ)— to strike,to destroy, to kill, to crush, to tear off, to injure, to cause pain
मन्थ्manth#01.0048parasmaipadaseṭdvikarmakaS. 26
विलोडने(viloḍane)— to churn, to shake, to stir, to strike,to agitate, to splash
Kommentar: विलोडनं प्रतिघातः' इति कौमुदी । विलोडनं क्षोभणम् इति मा.धा.वृत्तिः । अयं द्विकर्मकः । 'हिंसासंक्लेशयोर्मन्थेत् मथेन्मथ्नाति लोडने' (श्लो. 98) इति देवः ।
सिध्sidh#01.0049parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गत्याम्(gatyām)— to regulate, to punish, to hinder, to instruct, to scare away, to drive off, to restrain
Kommentar: काश्यपक्षीरस्वामिनौ धातुममुम् उदितं पठतः, 'ततः परं सिध्यतिरेव नेतरे' (व्याघ्रभूतिकारिका 7.2.10) इति वृत्तिविरोधात् तावुपेक्षौ' इति माधवः । विस्तरश्च तत्रैव धातुवृत्तौ द्रष्टव्यः । देवोपि 'सिधेः सिध्यति संराद्धौ सेधतीत्युदितो गतौ । शास्त्रमाङ्गल्ययो रूपमुदितस्तदिटा भिदा' (श्लो. 116) इति उदित्पक्षमेव अङ्गीकृतवान् ।
सिध्sidh#01.0050parasmaipadaveṭsakarmakaS. 26
शास्त्रे (शासने) माङ्गल्ये च(śāstre (śāsane) māṅgalye ca)— to rule, to be auspicious
Kommentar: माङ्गल्ये सकर्मकः । देवश्लोकः सेधतौ द्रष्टव्यः । ऊदित्त्वादिड्विकल्पः । शास्त्रम् = शासनम् , माङ्गल्यम्= मङ्गलार्थक्रिया ।
खाद्khād#01.0051parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
भक्षणे(bhakṣaṇe)— to eat,to consume
खद्khad#01.0052parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्थैर्ये हिंसायां भक्षणे च(sthairye hiṃsāyāṃ bhakṣaṇe ca)— to be firm,to be steady, to hurt, to kill, to eat, to consume, to bite
Kommentar: चकारात् भक्षणेपि । स्थैर्येकर्मकः ।
बद्bad#01.0053parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
स्थैर्ये(sthairye)— to be firm, to be steady
गद्gad#01.0054parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to speak, to tell, to explain, to talk
Kommentar: णौ देवशब्दे गदयेत् व्यक्तवाचि गदेच्छपि' (श्लो. 110) इति देवः ।
रद्rad#01.0055parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
विलेखने(vilekhane)— to cut, to split, to scratch, to divide
Kommentar: ' विलेखनम्= उत्पाटनम्' इति क्षीरस्वामी । 'विलेखनं, तच्च विदारणं, क्षोभणं वा' इति धातुकाव्यम् । (1.8) भेदनम् इति मा.धा.वृत्तिः ।
नद्nad#01.0056parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to thunder, to roar, to make a loud sound
Kommentar: नदत्यव्यक्तशब्दार्थे, भाषार्थे नादयेदिति' (श्लो.110) इति देवः ।
अर्द्ard#01.0057parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ याचने च(gatau yācane ca)— to go,to beg, to request
Kommentar: अर्दयेदर्दतेर्देर्द्यौ हिंसनेर्दति याचने' (103) इति देवः । शाकटायनस्तु अनुदात्तेतमिमं धातुं मन्यते । 'यातने च इत्येके' इति क्षीरस्वामी । याचने द्विकर्मकः ।
नर्द्nard#01.0058parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to make a sound, to shout
गर्द्gard#01.0059parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to make a sound, to shout
तर्द्tard#01.0060parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill, to destroy
कर्द्kard#01.0061parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
कुत्सिते शब्दे(kutsite śabde)— to rumble,to caw
Kommentar: कुत्सितशब्दः = कौक्षरवः ।
खर्द्khard#01.0062parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
दन्दशूके (सर्पदंशे)(dandaśūke (sarpadaṃśe))— to bite,to sting
Kommentar: दन्दशूके= दंशनहिंसनरूपायां दन्दशूककर्तृकक्रियायाम् इत्यर्थः ।
अन्त्ant#01.0063parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
बन्धने(bandhane)— to bind
Kommentar: अत्र धनपालः - 'तान्तं द्रमिडाः पठन्ति, आर्यास्तु दान्तम्' इति । उभयमिति मैत्रेयस्वामिकाश्यपसम्मताकारादयः । ' बन्धतेन्तति, सातत्यगमनेतति, चिन्तयेत्' ( श्लो.94) इति देवः ।
अन्द्and#01.0064parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
बन्धने(bandhane)— to bind
इन्द्ind#01.0065parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
परमैश्वर्ये(paramaiśvarye)— to be powerful, to be gifted, to have divine power
Kommentar: परमैश्वर्ये = परमेश्वरक्रिया इति क्षीरस्वामी ।
बिन्द्bind#01.0066parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अवयवे(avayave)— to split,to cleave,to divide
Kommentar: अवयवे- एकदेश- गतिक्रियायाम्' इति क्षीरस्वामी । ' भिदि' इति सम्मताकारः ।
भिन्द्bhind#01.0067parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अवयवे(avayave)— to split,to cleave,to divide
गण्ड्gaṇḍ#01.0068parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
वदनैकदेशे(vadanaikadeśe)— to have cheek disease
Kommentar: वदनैकदेशे = वदनैकदेशक्रियायाम् इत्यर्थः ।
निन्द्nind#01.0069parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
कुत्सायाम्(kutsāyām)— to blame,to censure,to condemn, to insult, to ridicule, to revile, to criticise
Kommentar: कुत्सायां सन्निकर्षे वा कुत्सामात्रे तु निन्दति' (श्लो. 114) - देवः ।
नन्द्nand#01.0070parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
समृद्धौ(samṛddhau)— to prosper
चन्द्cand#01.0071parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आह्लादे दीप्तौ च(āhlāde dīptau ca)— to be glad, to shine
Kommentar: आह्लादने सकर्मकः । दीप्तौ अकर्मकः ।
त्रन्द्trand#01.0072parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
चेष्टायाम्(ceṣṭāyām)— to try, to be busy, to be active
कन्द्kand#01.0073parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आह्वाने रोदने च(āhvāne rodane ca)— to call out,to cry,to cry out continually,to lament,to grieve, to shed tears
Kommentar: आह्वाने सकर्मकः, अन्यत्र अकर्मकः । 'आह्वाने रोदने क्रन्देः कन्देः क्रन्दति कन्दति । वैक्लव्ये तु तयोर्धात्वोः क्रन्दते कन्दते मितोः' (श्लो. 105) इति देवः । ( घटादिपाठः धा. सं. - 772 इत्यत्र ।)
क्रन्द्krand#01.0074parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आह्वाने रोदने च(āhvāne rodane ca)— to call out,to cry,to cry out continually,to lament,to grieve, to shed tears
Kommentar: अर्थविशेषे घटादिः । षित् । (धातुसङ्ख्या 773 अवलोक्यताम्) 'आह्वाने सकर्मकः, रोदने अकर्मकः । 'रक्षणे च' इत्येके । ' आह्वाने रोदने क्रन्देः कन्देः क्रन्दति कन्दति । वैक्लव्ये तु तयोर्धात्वोः क्रन्दते कन्दते मितोः' । मित्त्वार्थपाठसामर्थ्यात् तयोर्दीर्घविकल्पनम् । भवेत् चिण्णमुलोस्तस्मात् अक्रान्द्यक्रन्दि सिद्ध्यतः' (श्लो. 105-106) इति देवः ।
क्लन्द्kland#01.0075parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आह्वाने रोदने च(āhvāne rodane ca)— to call out,to cry,to cry out continually,to lament,to grieve, to shed tears
Kommentar: आह्वाने सकर्मकः, अन्यत्र अकर्मकः । अस्यैव वैक्लव्येर्थे घटादिपाठः षित्त्वं च । आत्मनेपदं च घटादिपठितस्य । ( धा. सं. 774 दृश्यताम्)
क्लिन्द्klind#01.0076parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
परिदेवने(paridevane)— to lament to grieve, to shed tears, to have sorrow
Kommentar: अस्मिन् एव गणे परिदेवनार्थे पुनः पाठः आत्मगामिन्यपि क्रियाफले परस्मैपदार्थः इति ज्ञायते । अन्यथा स्वरितेत्त्वेन एकत्रैव पाठं कुर्यात् आचार्यः । (आ.प.पाठः धा.सं. 15 इत्यत्र ।) 'क्लिन्दते क्लिन्दतीत्येवम् इदितः परिदेवने । क्लिद्यतीत्यार्द्रभावेर्थे क्लिदेः श्यन्यूदितो भवेत्' (श्लो. 102)इति देवः ।
शुन्ध्śundh#01.0077parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शुद्धौ(śuddhau)— to purify, to cleanse
Kommentar: शुन्धयेत् शुन्धते शुन्धेद्यौ वा णौ शौचकर्मणि । शुद्धौ शुन्धति भूवादेः .... ।' (श्लो.117) इति देवः । 'शुन्धन्ते..' (काण्वब्रा. 1.2.3.7) इति आत्मनेपदे अपि दृश्यते ।
शीक्śīk#01.0078ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
सेचने(secane)— to sprinkle
Kommentar: गत्यार्थकोपि कश्चित् शीकृधातुः क्षीरस्वामिना भ्वादिषु पठितः । ' सीकृ ' इति धनपालकाश्यपौ । पुरुषकारस्तु तन्न मृष्यति । अयम् अनृदित् इति केचित् ।
सीक्sīk#01.0079ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
सेचने(secane)— to sprinkle
लोक्lok#01.0080ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
दर्शने(darśane)— to see,to perceive,to look
Kommentar: दर्शने लोकते लोकेर्भाषार्थे णौ तु लोकयेत् ' (श्लो.40) इति देवः ।
श्लोक्ślok#01.0081ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
सङ्घाते(saṅghāte)— to compose, to write poem
Kommentar: सङ्घातः= ग्रन्थः ' इति सायणः । ' सङ्घाते वर्जने सर्जने ' इति वोपदेवः । ' सङ्घाते - संहनने, संहन्यमाने च' इति क्षीरस्वामी । ' सङ्घातो ग्रन्थः । स चेह ग्रथ्यमानव्यापारः ' इति स्वाम्यादयः । काश्यपादयस्तु ग्रन्थितृव्यापारः इति ग्रथ्नातिवत् सकर्मकः इति ' धातुवृत्तौ उक्तम् । ' स चेह ग्रथ्यमानस्य व्यापारो ग्रन्थितुर्वा । आद्येकर्मको द्वितीये सकर्मकः ' इति सिद्धान्तकौमुदी ।
श्रेक्śrek#01.0082ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to compose, to write poem
द्रेक्drek#01.0083ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
शब्दोत्साहयोः(śabdotsāhayoḥ)— to sound,to show joy, to be exhilarated
Kommentar: उत्साहः = वृद्धिरौद्धत्यञ्च । ' शब्दोत्साहे ' इति केचित् । यदाह काश्यपः - ' द्रेकते = शब्देनोत्साहं करोति ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
ध्रेक्dhrek#01.0084ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
शब्दोत्साहयोः(śabdotsāhayoḥ)— to sound,to show joy, to be exhilarated
Kommentar: उत्साहः = वृद्धिरौद्धत्यं वा । ' शब्दोत्साहे ' इति केचित् । शब्दोत्साहः = शब्देन स्वोत्साहस्य आविष्करणम् ।
रेक्rek#01.0085ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
शङ्कायाम्(śaṅkāyām)— to doubt, to suspect
Kommentar: आङ्पूर्वः संशये, ' आरेकं संशयं प्राहुः' इति वचनात् ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
सेक्sek#01.0086ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go,to move
Kommentar: दन्त्यादिरयम् इति प्रायेण सर्वे पठन्ति । ' अन्ये ' षेकृ ' इति विकल्पेन षोपदेशकार्यार्थं पेठुः ' इति तरङ्गिण्याम् ।
स्रेक्srek#01.0087ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go,to move
Kommentar: ' अन्ये ' ष्रेकृ ' इति विकल्पेन षोपदेशकार्यार्थं पेठुः ' इति क्षीरतरङ्गिण्याम् । मैत्रेयः ' श्रेकृ ' इति तालव्यादिमेकारोपधं पठति ।
स्रङ्क्sraṅk#01.0088ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go,to move
श्रङ्क्śraṅk#01.0089ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go,to move
Kommentar: सर्पे ' इति वोपदेवः । यदुक्तं - ' क्षीरस्वामी ... शकि... ' इति पुरुषकारे ( श्लो. 42), तत् तु क्षीरतरङ्गिण्यां न दृश्यते ।
श्लङ्क्ślaṅk#01.0090ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go,to move
शङ्क्śaṅk#01.0091ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
शङ्कायाम्(śaṅkāyām)— to doubt,to suspect
Kommentar: शङ्कते शकि शङ्कायां शक्तौ शक्नोति मर्षणे ' (श्लो. 43) इति देवः ।
अङ्क्aṅk#01.0092ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
लक्षणे(lakṣaṇe)— to go, to blame,to censure,to condemn, to insult, to ridicule, to revile, to criticise
Kommentar: लक्षणम् = चिह्नम् । ' इदित स्त्वङ्कते तत्र कुटिलायां गतावकेत् ' (श्लो.41) इति देवः ।
वङ्क्vaṅk#01.0093ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
कौटिल्ये(kauṭilye)— to be crooked, to bend, to move in curve
मङ्क्maṅk#01.0094ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
मण्डने(maṇḍane)— to decorate
कक्kak#01.0095ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
लौल्ये(laulye)— to be proud,to be unsteady,to be thirsty
Kommentar: लौल्यम् = गर्वः चापल्यं वा ।
कुक्kuk#01.0096ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
आदाने(ādāne)— to take,to accept,to seize
वृक्vṛk#01.0097ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
आदाने(ādāne)— to accept,to seize
Kommentar: अदने' इति पाठान्तरमिति क्षीरतरङ्गिणीटीका ।
चक्cak#01.0098ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
तृप्तौ प्रतीघाते च(tṛptau pratīghāte ca)— to be satisfied, to be contended, to repel, to cheat, to betray
Kommentar: तृप्त्यावित्येव स्वामिकाश्यपौ । " प्रतीघाते च तृप्तौ च चकते, चकतीति तु । तृप्तिमात्रे चकेरस्य मित्त्वात् चकयतीति णौ " (श्लो. 40) इति देवः । ' तृप्तौ अकर्मकः, प्रतिघाते सकर्मक:' इति बालमनोरमा ।
कङ्क्kaṅk#01.0099ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
वङ्क्vaṅk#01.0100ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: क्षीरस्वामी अमुं धातुं न पठति । अर्थभेदः पुनःपाठे प्रयोजनम् इति ज्ञायते । ' वकिः ' (88) इत्यत्रापि अस्ति ।
श्वङ्क्śvaṅk#01.0101ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: श्वगि' इति मैत्रेयः । ' श्वङ्कति: सम्मतायां दन्त्यादिः पठ्यते ' इति मा. धा.वृत्तिः ।
त्रङ्क्traṅk#01.0102ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: त्रखि इति चन्द्र- सम्मताकारादीनां मतेन पाठः ।
ढौक्ḍhauk#01.0103ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
त्रौक्trauk#01.0104ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
ष्वष्क्ṣvaṣk#01.0105ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: विष्वक् परित्रौकितलोचनैः स्थितं विष्वष्कमाणाम्बुदनादशङ्कया ' (धा.का.1.14) इति प्रयोगः ।
वस्क्vask#01.0106ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
मस्क्mask#01.0107ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
टिक्ṭik#01.0108ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
टीक्ṭīk#01.0109ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
तिक्tik#01.0110ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
तीक्tīk#01.0111ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
रङ्घ्raṅgh#01.0112ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
लङ्घ्laṅgh#01.0113ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ भोजननिवृत्तौ च(gatau bhojananivṛttau ca)— to go, to fast, to abstain from food
Kommentar: लघि भोजननिवृत्तौ च ' इति क्षीरस्वामी । ' लघि शोषणे इत्यग्रे ' इति माधवीयधातुवृत्तिवचनात् अयं भ्वादावेव उत्तरत्र शोषणार्थकोपि इति ज्ञायते । ' भाषणे लङ्घयेत्, शोषे लङ्घेत्, गत्यां तु लङ्घते ' (श्लो.45) इति देवः ।
ष्वक्क्ṣvakk#01.0114ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
अङ्घ्aṅgh#01.0115ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
गत्याक्षेपे(gatyākṣepe)— to set out, to go, to commence, to blame
Kommentar: गत्याक्षेपः = निन्दा । गतौ गत्यारम्भे च इति स्वामी ।
वङ्घ्vaṅgh#01.0116ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गत्याक्षेपे(gatyākṣepe)— to set out, to go, to commence, to blame
Kommentar: आक्षेपो निन्दा, गतौ गमनारम्भे चेति स्वामी ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' गत्याक्षेपो वेगगतिः गमनारम्भो वा ' इति क्षीरस्वामी ।
मङ्घ्maṅgh#01.0117ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गत्याक्षेपे गत्यारम्भे कैतवे च(gatyākṣepe gatyārambhe kaitave ca)— to set out, to go, to commence, to blame, to cheat
Kommentar: गत्याक्षेपः = वेगगतिः, गमनारम्भो वा, कैतवम् - व्याजः ' इति क्षीरस्वामी । ' आक्षेपो निन्दा, गतौ गमनारम्भे चेति स्वामी ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
राघ्rāgh#01.0118ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
सामर्थ्ये(sāmarthye)— to be competent, to be able, to be powerful
लाघ्lāgh#01.0119ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
सामर्थ्ये(sāmarthye)— to be competent, to be able, to be powerful
द्राघ्drāgh#01.0120ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
सामर्थ्ये आयामे च(sāmarthye āyāme ca)— to be competent, to be able, to be powerful, to stretch, to spread
Kommentar: आयामः = दैर्घ्यक्रिया इति कौशिकः । कदर्थनम् इति स्वामी ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' ध्राघृ इत्यपि केचित् पठन्ति ' इति कौमुदी ।
ध्राघ्dhrāgh#01.0121ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
सामर्थ्ये(sāmarthye)— to be competent, to be able, to be powerful
श्लाघ्ślāgh#01.0122ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
कत्थने(katthane)— to praise,to flatter,to boast
Kommentar: कत्थनम् = उत्कर्षाख्यानम् ' इति स्वामी ।
फक्क्phakk#01.0123parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
नीचैर्गतौ(nīcairgatau)— to go slowly, to misbehave
Kommentar: नीचैर्गतिः = मन्दगमनम्,' असद्व्यवहारो वा इति क्षीरस्वामी । ' अधोगमनम् इति केशवस्वामी ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
तक्tak#01.0124parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
हसने(hasane)— to make fun, to laugh at
Kommentar: तकेत् तङ्केद् यथासंख्यं हसने कृच्छ्रजीवने ' (श्लो.43) इति देवः ।
तङ्क्taṅk#01.0125parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
कृच्छ्रजीवने(kṛcchrajīvane)— to live in distress
Kommentar: तकेत् तङ्केद् यथासंख्यं हसने कृच्छ्रजीवने ' (श्लो.43) इति देवः ।
बुक्क्bukk#01.0126parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
भषणे(bhaṣaṇe)— to bark
Kommentar: भषणम् = श्वरवः । क्षीरस्वामी तु ' भाषणे ' इति पठित्वा, ' भषणे इत्येके ' इत्याह । ' आभाषणे ' इति शाकटायनः । ' णिचि बुक्कयतीति स्यात्, भषणे शपि बुक्कति ' (श्लो. 42) इति देवः ।
शुक्śuk#01.0127parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to move, to go
कख्kakh#01.0128parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
हसने(hasane)— to laugh
Kommentar: खर्ख हसने ' इति क्षीरस्वामी । ' खक्ख हसने ' इति अन्ये । ' खक्ख ' इति पाठान्तरं कौमुद्यां न दृश्यते ।
ओख्okh#01.0129parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
शोषणालमर्थयोः(śoṣaṇālamarthayoḥ)— to dry out, to decorate, to be sufficient, to refuse, to prevent, to stop
Kommentar: अलमर्थो भूषणक्रिया पर्याप्तिः वारणं वा ' - बालमनोरमा ।
राख्rākh#01.0130parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
शोषणालमर्थयोः(śoṣaṇālamarthayoḥ)— to dry out, to decorate, to be sufficient, to refuse, to prevent, to stop
लाख्lākh#01.0131parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
शोषणालमर्थयोः(śoṣaṇālamarthayoḥ)— to dry out, to decorate, to be sufficient, to refuse, to prevent, to stop
द्राख्drākh#01.0132parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
शोषणालमर्थयोः(śoṣaṇālamarthayoḥ)— to dry out, to decorate, to be sufficient, to refuse, to prevent, to stop
ध्राख्dhrākh#01.0133parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
शोषणालमर्थयोः(śoṣaṇālamarthayoḥ)— to dry out, to decorate, to be sufficient, to refuse, to prevent, to stop
शाख्śākh#01.0134parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
व्याप्तौ(vyāptau)— to pervade, to spread, to penetrate, to occupy
श्लाख्ślākh#01.0135parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
व्याप्तौ(vyāptau)— to pervade,to spread, to penetrate, to occupy
उख्ukh#01.0136parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
उङ्ख्uṅkh#01.0137parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
वख्vakh#01.0138parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
वङ्ख्vaṅkh#01.0139parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
मख्makh#01.0140parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
मङ्ख्maṅkh#01.0141parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
नख्nakh#01.0142parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
नङ्ख्naṅkh#01.0143parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
रख्rakh#01.0144parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: सर्पणे इति वोपदेवः ।
रङ्ख्raṅkh#01.0145parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: द्रमिडानाम् रिखिरपि - रिङ्खति ' इति क्षीरस्वामी । मा.धा.वृत्तौ अपि एवमेव ।
लख्lakh#01.0146parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
लङ्ख्laṅkh#01.0147parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
इख्ikh#01.0148parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
इङ्ख्iṅkh#01.0149parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
जभ्jabh#01.0150ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
गात्रविनामे(gātravināme)— to yawn,to gape
ईङ्ख्īṅkh#01.0151parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
वल्ग्valg#01.0152parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' वल्गि ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' प्लुतगतौ ' इति भट्टमल्लः ।
रङ्ग्raṅg#01.0153parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
लङ्ग्laṅg#01.0154parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
अङ्ग्aṅg#01.0155parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
वङ्ग्vaṅg#01.0156parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' वङ्गि गतिवैकल्ये रूढः ' इति क्षीरतरङ्गिण्याम् ।
मङ्ग्maṅg#01.0157parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
तङ्ग्taṅg#01.0158parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' तगिः स्खलने रूढः ' इति क्षीरस्वामी ।
त्वङ्ग्tvaṅg#01.0159parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' त्वगि कम्पने च ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
श्वेल्śvel#01.0160parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
चलने(calane)— to go, walk
श्रङ्ग्śraṅg#01.0161parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
श्लङ्ग्ślaṅg#01.0162parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
इङ्ग्iṅg#01.0163parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
रिङ्ग्riṅg#01.0164parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
लिङ्ग्liṅg#01.0165parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' लिङ्गेर्गतौ लिङ्गति, लिङ्गयेद् इत्यस्यैव चित्रीकरणार्थवृत्तेः ' (श्लो. 45) इति देवः ।
खर्ख्kharkh#01.0166parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
हसने(hasane)— to laugh
कक्ख्kakkh#01.0167parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
हसने(hasane)— to laugh
रिख्rikh#01.0168parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
घर्ब्gharb#01.0169parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
नर्ब्narb#01.0170parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
भर्ब्bharb#01.0171parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
त्रख्trakh#01.0172parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
त्रिङ्ख्triṅkh#01.0173parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
शिङ्ख्śiṅkh#01.0174parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
युङ्ग्yuṅg#01.0175parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
वर्जने(varjane)— to abandon,to desert, to leave
जुङ्ग्juṅg#01.0176parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
वर्जने(varjane)— to abandon,to desert, to leave
बुङ्ग्buṅg#01.0177parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
वर्जने(varjane)— to abandon,to desert, to leave
Kommentar: ' वुगि ' इति क्षीरस्वामी । मा.धा.वृत्तौ अपि तथैव । ' भुगि भर्जने इत्येके ' इत्यपि स एव । " अत्र स्वामिमैत्रेयौ ' दधि पालने ' इति अधिकं पठन्ति । मैत्रेयस्तु ' लघि शोषणे ' इत्यपि पठति " इति मा.धा.वृत्तिः ।
वुङ्ग्vuṅg#01.0178parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
वर्जने(varjane)— to abandon,to desert, to leave
घघ्ghagh#01.0179parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
हसने(hasane)— to laugh, to tease
Kommentar: ' घग्घ ' इति क्षीरस्वामी ।
घग्घ्ghaggh#01.0180parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
हसने(hasane)— to laugh, to tease
वर्ब्varb#01.0181parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
बभ्र्babhr#01.0182parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
मङ्घ्maṅgh#01.0183parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
मण्डने(maṇḍane)— to decorate
शिङ्घ्śiṅgh#01.0184parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आघ्राणे(āghrāṇe)— to smell
मज्maj#01.0185parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to sound
वर्च्varc#01.0186ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
दीप्तौ(dīptau)— to shine, to glow
सच्sac#01.0187ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
सेचने सेवने च(secane sevane ca)— to sprinkle,to serve, to satisfy
Kommentar: ' सेवनेपि ' इति केचित् । ' सेचते सचन, तच्च समवाये सचत्यपि ' (श्लो.46) इति देवः । ' केचित्तु परस्मैपदिभिः सह धातुमेनं पठन्ति । .. तदेतत् ' ब्रुविशासिगुणेन च यत् सचते ' (भाष्यम् 1.4.51) इति भाष्यविरोधात् अयुक्तम् ' इति हरदत्तः (1.4.51) ' षप ' इति मैत्रेय- शाकटायनादयः ।
लोच्loc#01.0188ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
दर्शने(darśane)— to see,to perceive
Kommentar: ' णौ लोचयति भाषार्थे दर्शने शपि लोचने ' (श्लो.46) इति देवः ।
शच्śac#01.0189ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to articulate, to speak clearly
श्वच्śvac#01.0190ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go, to move
श्वञ्च्śvañc#01.0191ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
कच्kac#01.0192ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
बन्धने(bandhane)— to bind, to tie
कञ्च्kañc#01.0193ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
दीप्तिबन्धनयोः(dīptibandhanayoḥ)— to shine, to glow, to bind, to tie
Kommentar: दीप्तौ अकर्मकः । बन्धने सकर्मकः । क्षीरस्वामी मैत्रेयश्च नेमं पठतः ।
काञ्च्kāñc#01.0194ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
दीप्तिबन्धनयोः(dīptibandhanayoḥ)— to shine, to glow, to bind, to tie
Kommentar: दीप्तौ अकर्मकः । बन्धने सकर्मकः ।
मच्mac#01.0195ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
कल्कने कथने च(kalkane kathane ca)— to boast, to be egoistic, to cheat, to tear off, to powder, to speak, to talk
Kommentar: ' कल्कनम् = दम्भः शाठ्यं चेति मैत्रेयः ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' दम्भः कत्थनं च ' इति स्वामी । ' क्वथनम् च ' इति पुरुषकारः (श्लो.47) । ' कथनम् इत्यन्ये ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' लोकरञ्जनार्थ साध्वाचारो दम्भः ' इति धातुकाव्यम् (1.23) ।
मुञ्च्muñc#01.0196ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
कल्कने कथने च(kalkane kathane ca)— to boast, to be egoistic, to cheat, to tear off, to powder, to speak, to talk
Kommentar: ' कल्कने मुञ्चते मुञ्चेः मोक्षे मुञ्चति मुञ्चते ' (श्लो.47) इति देवः । ' मुच ' इति चन्द्रसम्मतः पाठः । ' कल्कनम् = दम्भः, कथनं च ' इति क्षीरतरङ्गिणी । ' शाठ्यम् ' इति मैत्रेयः । ' कत्थनं चेति स्वामी ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' कथनम् इत्यन्ये ' इति सिद्धान्तकौमुदी । एवञ्च बह्वर्थकत्वं कल्कनशब्दस्येति ज्ञेयम् ।
मञ्च्mañc#01.0197ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
धारणोच्छ्रायपूजनेषु(dhāraṇocchrāyapūjaneṣu)— to wear, to hold, to raise, to get respect
पञ्च्pañc#01.0198ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
व्यक्तीकरणे(vyaktīkaraṇe)— to articulate, to speak clearly
Kommentar: " पचेति दुर्गः । तथा वर्धमानोपि । सम्मतायां तु वर्धमानवदुक्त्वा ' अन्यैस्त्वयमिदित् पठ्यते ' इत्युक्तम् । न्यासकारः परस्मैपदिनं च मन्यते " इति मा.धा.वृत्तिः । ' णौ पञ्चयति विस्तारे व्यक्तौ तु शपि पञ्चते ' (श्लो.18) इति देवः ।
स्तुच्stuc#01.0199ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
प्रसादे(prasāde)— to be pleased, to be happy
ऋज्ṛj#01.0200ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु(gatisthānārjanopārjaneṣu)— to go, to stand, to stand still, to gain, to live, to be healthy, to earn, to obtain, to acquire
Kommentar: अयं पाठः मैत्रेयस्य । ' ऊर्जनेषु ' इति क्षीरस्वाम्यादिनां पाठः । ऊर्जनम् = शक्तिप्राप्तिः प्राणनं वेति धातुकाव्ये । ' ऋञ्जते भर्जने, गत्याद्यर्थे स्यादर्जने त्वृजेः ' (श्लो.62) इति देवः ।
ऋञ्ज्ṛñj#01.0201ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
भर्जने(bharjane)— to fry, to parch
Kommentar: भर्जनम् = पाकविषेशः । ' ऋञ्जते भर्जने, गत्याद्यर्थे स्यादर्जने त्वृजेः ' (श्लो.62) इति देवः ।
भृज्bhṛj#01.0202ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
भर्जने(bharjane)— to fry, to parch
Kommentar: भर्जनं पाकविशेषः । ' भर्जने भर्जते भृजेः ' (श्लो.68) इति देवः ।
एज्ej#01.0203ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
दीप्तौ(dīptau)— to glow, to shine
Kommentar: दीप्तौ शप्येजते तत्र भवेदेजति कम्पने ' (श्लो.58) इति देवः ।
भ्रेज्bhrej#01.0204ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
दीप्तौ(dīptau)— to glow, to shine
भ्राज्bhrāj#01.0205ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
दीप्तौ(dīptau)— to glow, to shine
Kommentar: ' भ्राजेः ऋदित्करणम् अनुदात्तेत्वमात्रफलम् ' इत्युक्त्वा तत्वबोधिन्यां, मा.धा. वृत्त्यादिषु च केचन विशेषविचाराः चर्चिताः । ते ते तत्र तत्र एव द्रष्टव्याः ।
काड्kāḍ#01.0206ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
अनादरे(anādare)— to disregard,to insult
ईज्īj#01.0207ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतिकुत्सनयोः(gatikutsanayoḥ)— to go, to blame,to censure,to condemn, to insult, to ridicule, to revile, to criticise
पेब्peb#01.0208ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
प्लेब्pleb#01.0209ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
शुच्śuc#01.0210parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शोके(śoke)— to worry, to sorrow, to grieve
Kommentar: ' शुच्यते शुच्यतीत्येवं पूतीभावे शुचेः श्यनि । शोके शोचति ' (श्लो.53) इति देवः ।
कुच्kuc#01.0211parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
शब्दे तारे(śabde tāre)— to utter a shrill cry, to make a birdlike sound
कुञ्च्kuñc#01.0212parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
गतिकौटिल्याल्पीभावयोः(gatikauṭilyālpībhāvayoḥ)— to go, to bend, to reduce, to contract, to diminish
Kommentar: ' गतेः कौटिल्ये द्रव्यस्याल्पभावे च ' इति क्षीरस्वामी ।
क्रुञ्च्kruñc#01.0213parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
गतिकौटिल्याल्पीभावयोः(gatikauṭilyālpībhāvayoḥ)— to go, to bend, to reduce, to contract, to diminish
लुञ्च्luñc#01.0214parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
अपनयने(apanayane)— to cut, to break, to peel off, to pluck, to pull out, to tear off
Kommentar: ' केचिदमुम् उदितं पठन्ति । तदनार्षम् ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
अञ्च्añc#01.0215parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतिपूजनयोः(gatipūjanayoḥ)— to go, to pray, to honor, to worship, to respect
Kommentar: ' गतियाचनयोरञ्चत्यञ्चते णौ विशेषणे । अञ्चयत्यञ्चतीत्येकं गतिपूजनयोरपि ' इति (श्लो. 50 ) देवः ।
वञ्च्vañc#01.0216parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: वञ्चतीति गतावर्थे वञ्चयेत प्रलम्भने ' (श्लो.48) इति देवः ।
चञ्च्cañc#01.0217parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
तञ्च्tañc#01.0218parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: आङुपसृष्टस्य अस्या अर्थो भिद्यते । यथा - आतञ्चनम् = पयसि रसविशेषोत्पादनाय घनीभावाय च तक्रस्य किञ्चिन्मिश्रणम् ।
त्वञ्च्tvañc#01.0219parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
म्रुञ्च्mruñc#01.0220parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: अयं नोपधः, सन्धिवशात् ञकारः इति ज्ञेयम् । नकारजौ अनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु । सकारजः शकारश्च षाट्टवर्गस्तवर्गजः ।
म्लुञ्च्mluñc#01.0221parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
म्रुच्mruc#01.0222parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
म्लुच्mluc#01.0223parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
ग्रुच्gruc#01.0224parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेयकरणे(steyakaraṇe)— to rob,to steal
ग्लुच्gluc#01.0225parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेयकरणे(steyakaraṇe)— to rob,to steal
कुज्kuj#01.0226parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेयकरणे(steyakaraṇe)— to rob,to steal
खुज्khuj#01.0227parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेयकरणे(steyakaraṇe)— to rob,to steal
ग्लुञ्च्gluñc#01.0228parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
सज्ज्sajj#01.0229parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' अयमात्मनेपद्यपि ' इति कौमुदी । ' यदभिप्रायेषु सज्जते ' (भाष्यम् 3.1.26) ' सज्जन्ते गुणकर्मसु ' (गीता 3.29) ' सज्जमानमकार्येषु ' (का.नी.सारः 4.41) इत्यादिषु आत्मनेपदप्रयोगात् उभयपदित्वं न्याय्यम् । वर्धमानादयः आत्मनेपदं दूषयन्तीति माधवाचार्यैः प्रतिपादितम् । वर्धमानाद्युक्तिः भाष्यादिविरोधात् उपेक्ष्या । ' अत्र सश्चिमपि केचित् पठन्ति ' - मा.धा.वृत्तिः ।
गुज्guj#01.0230parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to hum, to buzz,to sound inarticulately, to utter unclearly
गुञ्ज्guñj#01.0231parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to hum, to buzz,to sound inarticulately, to utter unclearly
Kommentar: ' गुञ्जेदव्यक्तशब्दे स्यात्, शब्दमात्रे गुजेदिति ' (श्लो.67) इति देवः । ' गुज ' इति केचित् पठन्ति । ' कुजि ' इति क्षीरस्वामी । ' कुञ्जिरावरणार्थे लोकात् इति क्षीरस्वामी कुञ्जधातुसत्तामाह ' - कौमुदीटिप्पणी ।
अर्च्arc#01.0232parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
पूजायाम्(pūjāyām)— to pray, to honor, to worship, to respect
Kommentar: ' पूजायां णौ विभाषार्चे: अर्चयत्यर्चतेर्चति । भूवादौ पाठसामर्थ्यात् कर्तुगामिफलेर्चति ' (श्लो.49) इति देवः । अयमात्मनेपदीति शाकटायनः । ' अच इत्येके ' इति आभरणोक्तिः ।
म्लेच्छ्mlecch#01.0233parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to speak indistinctly, to murmur, to blabber
Kommentar: ' छकारे परतः दीर्घस्य तुगिति तुक् ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' अव्यक्तायां वाचि ' इति क्षीरस्वामी । ' इह अव्यक्तशब्दः अस्फुटशब्दः अपशब्दश्च ' - मा.धा.वृत्तिः ।
लच्छ्lacch#01.0234parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
लक्षणे(lakṣaṇe)— to mark
Kommentar: ' छे च ' इति तुक् अत्र ।
लाञ्छ्lāñch#01.0235parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
लक्षणे(lakṣaṇe)— to mark
Kommentar: ' दीर्घात् ' इति तुक् अत्र ।
वाञ्छ्vāñch#01.0236parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
इच्छायाम्(icchāyām)— to want, to wish, to desire
Kommentar: ' कामे ' इति वोपदेवः ।
आञ्छ्āñch#01.0237parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आयामे(āyāme)— to elongate, to expand, to spread, to dialate
ह्रीच्छ्hrīcch#01.0238parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
लज्जायाम्(lajjāyām)— to be shy
हूर्छ्hūrch#01.0239parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
कौटिल्ये(kauṭilye)— to fall off, to move away, to retract
Kommentar: ' कौटिल्यम् = अपसारणम् ' इति मैत्रेयः ।
मूर्छ्mūrch#01.0240parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
मोहसमुच्छ्राययोः(mohasamucchrāyayoḥ)— to faint,to be unconscious, to be shy
स्फूर्छ्sphūrch#01.0241parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
विस्तृतौ(vistṛtau)— to expand, to spread
Kommentar: ' विस्मृतौ ' इति धातुकाव्यव्याख्या (1.29) ' स्मुर्च्छा ' इति स्वामी ।
युच्छ्yucch#01.0242parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
प्रमादे(pramāde)— to err,to neglect, to ignore, to make a mistake
उञ्छ्uñch#01.0243parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
उञ्छे(uñche)— to collect piece by piece, to gather, to accumulate, to pile up
Kommentar: ' उञ्छः कणश आदानं कणिशाद्यर्जनं शिलम् ' इति यादवः । ' शशपोरुञ्छतीत्युञ्छे स्वरभेदाद् द्विरुच्यते ' (श्लो.55) इति देवः ।
उच्छ्ucch#01.0244parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
विवासे(vivāse)— to complete, to terminate, to conclude, to leave, to go away
Kommentar: " उछि इति क्षीरतरङ्गिण्याम् । मन्ये सम्पादकस्तत्र भ्रान्तः " इति मा.धा.वृत्ति वृत्तिटिप्पणी । विवासः = समाप्तिः । प्रायेण अयं विपूर्वकः प्रयुज्यते इति पुरुषकारः । ' शशपोः उञ्छतीत्युञ्छे स्वरभेदाद् द्विरुच्यते । उच्छतीति विवासे स्यात् इदितोनिदितस्तयोः ' (श्लो. 56) इति देवः ।
ध्रज्dhraj#01.0245parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' धर्जेद्धृञ्जेद्ध्रजेद्ध्रञ्जेद् ध्वजेद्ध्वञ्जेद्गतौ शपि ' (श्लो.60) इति देवः ।
ध्रञ्ज्dhrañj#01.0246parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' धर्जेद्धृञ्जेद्ध्रजेद्ध्रञ्जेद् ध्वजेद्ध्वञ्जेद्गतौ शपि ' (श्लो.60) इति देवः ।
अण्ट्aṇṭ#01.0247ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
रेब्reb#01.0248ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
प्लवगतौ(plavagatau)— to leap, to jump, to cross by flying, to cross by swimming
धृज्dhṛj#01.0249parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: धर्जेद्धृञ्जेद्ध्रजेद्ध्रञ्जेद् ध्वजेद्ध्वञ्जेद्गतौ शपि ' (श्लो.60) इति देवः ।
धृञ्ज्dhṛñj#01.0250parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: धर्जेद्धृञ्जेद्ध्रजेद्ध्रञ्जेद् ध्वजेद्ध्वञ्जेद्गतौ शपि ' (श्लो.60) इति देवः ।
ध्वज्dhvaj#01.0251parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: धर्जेद्धृञ्जेद्ध्रजेद्ध्रञ्जेद् ध्वजेद्ध्वञ्जेद्गतौ शपि ' (श्लो.60) इति देवः ।
ध्वञ्ज्dhvañj#01.0252parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: धर्जेद्धृञ्जेद्ध्रजेद्ध्रञ्जेद् ध्वजेद्ध्वञ्जेद्गतौ शपि ' (श्लो.60) इति देवः ।
सल्sal#01.0253parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go, walk
कूज्kūj#01.0254parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to sing, to make an indistinct sound, to speak inarticulately
भृष्bhṛṣ#01.0255parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
सङ्घर्षे(saṅgharṣe)— to grind,to strike,to rub,to brush,to polish
अर्ज्arj#01.0256parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
अर्जने(arjane)— to procure,to earn, to obtain
सर्ज्sarj#01.0257parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
अर्जने(arjane)— to procure,to earn, to obtain
Kommentar: ' सर्ज ' इति क्षीरस्वामी ।
गर्ज्garj#01.0258parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to roar,to growl,to thunder
Kommentar: ' मेघशब्दे ' इति कविकल्पद्रुमे । ' गर्जेद् गृञ्जेद् गजेद् गञ्जेच्छब्दने गाजयेण्णिचि ' (श्लो.59) इति देवः ।
तर्ज्tarj#01.0259parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
भर्त्सने(bhartsane)— to menace,to censure,to threaten,to terrify,to scold,to mock
Kommentar: ' सन्तर्जने तर्जयते भर्त्सनार्थे तु तर्जति ' (श्लो. 66) इति देवः ।
कर्ज्karj#01.0260parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
व्यथने(vyathane)— to cause pain, to irritate
Kommentar: व्यथनम्= भयदुःखं, चलनं च ।
खर्ज्kharj#01.0261parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
व्यथने पूजने मार्जने च(vyathane pūjane mārjane ca)— to cause pain, to irritate, to worship, to respect
Kommentar: चकारात् व्यथने । ' खर्ज मार्जने ' इति क्षीरस्वामी मैत्रेयः च ।
अज्aj#01.0262parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतिक्षेपणयोः(gatikṣepaṇayoḥ)— to go,to drive,to throw,to ride
Kommentar: क्षेपणम् = प्रेरणम् ।
तेज्tej#01.0263parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
पालने(pālane)— to protect
Kommentar: अस्य स्थाने क्षीरस्वामी ' कज मदे ' इति पठति ।
खज्khaj#01.0264parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
मन्थे(manthe)— to churn,to agitate,to limp
Kommentar: मन्थः = विलोडनम् ।
कव्kav#01.0265parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to be intoxicated, to be drunk, to be confused
खञ्ज्khañj#01.0266parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
गतिवैकल्ये(gativaikalye)— to be unable to walk, to have disability, to limp
Kommentar: ' गतीवैकल्ये ' इति क्षीरस्वामिमाधवादिसम्मतः पाठः । केचन ' वैकल्ये ' इत्येतावत् एव पठन्ति ।
एज्ej#01.0267parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
कम्पने(kampane)— to shiver,to tremble, to shake
Kommentar: ' दीप्तौ शप्येजते तत्र, भवेदेजति कम्पने ' (श्लो.58) इति देवः ।
स्फूर्ज्sphūrj#01.0268parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
वज्रनिर्घोषे(vajranirghoṣe)— to thunder,to explode,to burst
Kommentar: ' वज्रनिष्पेषे । वज्रनिष्पेषोशनिनिर्घोषः ' इति स्वामी ।
क्षिkṣi#01.0269parasmaipadaaniṭakarmakaS. 26
क्षये(kṣaye)— to decay, to get killed, to get destroyed, to wane, to go away, to reduce, to shrink
Kommentar: ( अन्तर्भावितण्यर्थस्तु सकर्मकः ) ' क्षये क्षयति, हिंसायां क्षिणातीति षितो भवेत् । निवासगत्योः क्षियति, क्षिणोत्यावगुणे क्षिणोः' (श्लो.12.13) इति देवः । " औ - उविकरणे अगुणे गुणाभावे च सति ' क्षणु हिंसायां क्षणु च ' इति मैत्रेयरक्षिताद्युक्तस्य धातोः क्षिणोतीति भवति " इति पुरुषकारे लीलाशुकमुनिः । अन्तर्भावितण्यर्थोपि अयम् - ' न क्षीयते इति अक्षरम् ' इति भाष्ये दर्शनात् । तथा सति सकर्मकत्वमपि ।
क्षीज्kṣīj#01.0270parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to speak inarticulately, to speak in sorrow, to whine, to be angry
लज्laj#01.0271parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
भर्जने(bharjane)— to fry, to roast
Kommentar: ' भर्जने ' इति मा.धा.वृत्तिः । पुरूषकारः अप्यत्र अनुकूलः । ' भर्जने चेति लीलाशुकः ' इति धा.का.(1.32) । ' लञ्जेत् लाञ्जेत् लजेत् लाजेत् इत्येते भर्त्सने शपि ' (श्लो.69) इति देवः ।
लञ्ज्lañj#01.0272parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
भर्जने(bharjane)— to fry, to roast
Kommentar: भर्जने ' इति मा.धा.वृत्तिः । कौमुद्यामपि एवमेव । ' लञ्जेत् लाञ्जेत् लजेत् लाजेत् इत्येते भर्त्सने शपि ' (श्लो.69) इति देवः ।
लाज्lāj#01.0273parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
भर्जने भर्त्सने च(bharjane bhartsane ca)— to fry, to roast, to blame,to traduce,to insult
Kommentar: चात् भर्त्सनेपि । ' चकारो भिन्नक्रमः । तेन पूर्वधात्वर्थं भर्जनमपि संगृह्णाति ' इति मैत्रेयरक्षितः । ' भर्त्सनग्रहणं भर्जनायामपि कामम् उपलक्षणम् ' इति पुरुषकारः । ' भर्जने च ' इति क्षीरस्वामी । शाकटायनः अपि अत्रैव अनुकूलः । ' लञ्जेत् लाञ्जेत् लजेत् लाजेत् इत्येते भर्त्सने शपि ' (श्लो.69) इति देवः ।
लाञ्ज्lāñj#01.0274parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
भर्जने भर्त्सने च(bharjane bhartsane ca)— to fry, to roast, to blame,to traduce,to insult
Kommentar: चात् भर्त्सनेपि । ' लञ्जेत् लाञ्जेत् लजेत् लाजेत् इत्येते भर्त्सने शपि ' (श्लो.69) इति देवः ।
जज्jaj#01.0275parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
युद्धे(yuddhe)— to fight, to kill
जञ्ज्jañj#01.0276parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
युद्धे(yuddhe)— to fight, to kill
तुज्tuj#01.0277parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to hurt,to injure,to kill
Kommentar: ' हिंसायां शपि तुञ्जतीत्यनिदितः तस्यां तुजेः तोजति ' (श्लो.66) इति देवः ।
तुञ्ज्tuñj#01.0278parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
पालने(pālane)— to follow, to obey
Kommentar: ' चाभिहिते त्वर्थे पदं तुञ्जयेत् ' (श्लो.66) इति देवः ।
गज्gaj#01.0279parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे मदने च(śabde madane ca)— to sound, to be intoxicated, to be drunk, to be confused
Kommentar: ' गज मदने च ' इति श्रीकृष्णलीलाशुकः । ' गर्जेत् गृञ्जेत् गजेत् गञ्जेत् शब्दने गाजयेण्णिचि ' (श्लो.59) इति देवः ।
गञ्ज्gañj#01.0280parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: गर्जेत् गृञ्जेत् गजेत् गञ्जेत् शब्दने गाजयेण्णिचि ' (श्लो.59) इति देवः ।
गृज्gṛj#01.0281parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: गर्जेत् गृञ्जेत् गजेत् गञ्जेत् शब्दने गाजयेण्णिचि ' (श्लो.59) इति देवः ।
गृञ्ज्gṛñj#01.0282parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
गर्जने(garjane)— to sound,to roar,to grumble
Kommentar: गर्जेत् गृञ्जेत् गजेत् गञ्जेत् शब्दने गाजयेण्णिचि ' (श्लो.59) इति देवः ।
मुज्muj#01.0283parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: ' मृज ' इति स्वामिचन्द्रौ ।
मुञ्ज्muñj#01.0284parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to sound, to hum, to buzz
Kommentar: मृजीति स्वामिचन्द्रौ ।
वज्vaj#01.0285parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' गतौ वजति वाजयेत् ' (श्लो.58) इति देवः ।
व्रज्vraj#01.0286parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
अट्ट्aṭṭ#01.0287ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
अतिक्रमहिंसयोः(atikramahiṃsayoḥ)— to transgress,to kill, to hurt
Kommentar: दोपधोयम् । तोपध इत्येके । ' हिंसातिक्रमयोरट्टेरट्टतेनादरेट्टयेत् ' (श्लो.72) इति देवः ।
वेष्ट्veṣṭ#01.0288ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
वेष्टने(veṣṭane)— to surround, to cover
Kommentar: ' वेष्ट विलुण्ठने ' इति धातुकाव्यव्याख्या ' (1.34) अकर्मकः इति च । वेष्टनम् - ग्रन्थनम्, लोटनम् - परिहाणिश्च ( परिणाहश्च ( हाणम् ))' इति क्षीरस्वामी । काशकृत्स्नः धातुममुं न पपाठ ।
चेष्ट्ceṣṭ#01.0289ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
चेष्टायाम्(ceṣṭāyām)— to act, to try, to put effort
Kommentar: चेष्टा - ईहा ।
गोष्ट्goṣṭ#01.0290ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
सङ्घाते(saṅghāte)— to assemble,to collect,to pile up
लोष्ट्loṣṭ#01.0291ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
सङ्घाते(saṅghāte)— to assemble,to collect,to pile up
घट्ट्ghaṭṭ#01.0292ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
चलने(calane)— to walk
Kommentar: ' घट्टयेद्घट्टते द्वे स्तां चलने णौ शपि च क्रमात् ' (श्लो.73) - देवः ।
स्फुट्sphuṭ#01.0293ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
विकसने(vikasane)— to blow,to blossom,to burst,to break open,to split open
Kommentar: ' विशरणे ' इति वोपदेवः । ' क्रमाद् विकासे शशपो:, स्फुटति स्फोटते पदे ' (श्लो.70) इति देवः । क्षीरतरङ्गिण्यां धातुरयं न दृश्यते ।
अण्ठ्aṇṭh#01.0294ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
वण्ठ्vaṇṭh#01.0295ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
एकचर्यायाम्(ekacaryāyām)— to go alone
Kommentar: ' वण्ठते त्वेकचर्यायां स्थौल्ये शपि वठेदिति ' (श्लो.83) देवः । ' एकस्य चर्या = एकचर्या = सहायत्वेन आगमनम् ' इति क्षीरस्वामी । ' असहायगमनम् ' इति धातुकाव्यव्याख्यायाम् (1.35) । बालमनोरमायाम् अपि एवमेव ।
मण्ठ्maṇṭh#01.0296ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
शोके(śoke)— to sorrow, to grieve, to be anxious
Kommentar: ' मण्ठते शपि शोकार्थे मठेन्मदनिवासयोः ' (श्लो.82) इति देवः । शोकः = आध्यायनम् उत्कण्ठापूर्वकस्मरणम् । उत्कण्ठामात्रे तु अकर्मकः ।
कण्ठ्kaṇṭh#01.0297ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
शोके(śoke)— to sorrow, to grieve, to be anxious
Kommentar: ' अथ कण्ठते । शोके यो कण्ठयेत् कण्ठेत्, कठेत् स्यात् कृच्छजीवने ' (श्लो.79) इति देवः । प्रायेण अयम् उत्पूर्वकः एव प्रयुज्यते । शोकः = सोत्कण्ठस्मरणम् । उत्कण्ठामात्रे तु अकर्मकः ।
मुण्ठ्muṇṭh#01.0298ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
पालने(pālane)— to protect
Kommentar: ' पलायने ' इति क्षीरस्वामी । ' काशकृत्स्नचन्द्रौ च ' इति क्षी. टीका ।
हेठ्heṭh#01.0299ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
विबाधायाम्(vibādhāyām)— to hinder, to be wicked, to be cruel
Kommentar: विबाधनम् = शाठ्यम् । ' अमुं परस्मैपदिष्वपि केचित् पठन्ति ' इति माधवः ।
एठ्eṭh#01.0300ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
विबाधायाम्(vibādhāyām)— to hinder, to be wicked, to be cruel
Kommentar: ' विपूर्वोयमिति स्वामिकाश्यपौ । मैत्रेयादयस्तु केवलमेव उदाजाह्नुः ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' अत्र स्वामिपदेन क्षीरस्वामी न ग्राह्यः, अपि तु अन्यः केशवस्वामी शिवस्वामी वा इति प्रतिभाति ' इति कृदन्तरूपमाला ।
हिण्ड्hiṇḍ#01.0301ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गत्यनादरयोः(gatyanādarayoḥ)— to roam, to disrespect, to insult
हुण्ड्huṇḍ#01.0302ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
सङ्घाते(saṅghāte)— to accept, to agree, to take away
Kommentar: ' भ्वादावेव द्रमिडाः ' हुडि सङ्घाते ' इति पठन्ति, आर्यास्तु न पठन्ति' इति काश्यपमतप्रदर्शनपूर्वकं माधवीये प्रतिपादितम् ।
कुण्ड्kuṇḍ#01.0303ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
दाहे(dāhe)— to burn, to maim, to mutilate
Kommentar: ' वैकल्यदाहरक्षासु कुण्डेत् कुण्डेत कुण्डयेत् ' (श्लो.88) इति देवः ।
वण्ड्vaṇḍ#01.0304ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
विभाजने(vibhājane)— to separate, to divide
Kommentar: ' विभाजनम्=भागीकरणम्, चर्माभावश्च । ' चुरादौ वण्डयति ' इति क्षीरस्वामी । चर्माभावो नाम शिपिविष्टता (द्विनग्नता) इति वागीशः । ' वेष्टने ' इति मैत्रेयः । ' नन्दी तु ' वटि विभाजने, वडि वेष्टने इति भङ्ग्या पठति ' इति क्षीरस्वामिवचनम् इह अनुसन्धयम् । ' काशकृत्स्न- धातुपाठकन्नडतीकायां ' वडि वेष्टने ' इति पाठः । वाहीक (पञ्जाब्)- देशीयभाषायां विभाजनार्थिका ' वण्डना ' - क्रिया प्रयुज्यते । तेन ' विभाजने ' इत्यपि अर्थः प्रामाणिकः एव ' इति तत्र टिप्पण्याम् उक्तं युधिष्ठिरमीमांसकेन ।
मण्ड्maṇḍ#01.0305ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
विभाजने(vibhājane)— to separate, to divide
Kommentar: ' भूषार्थे मण्डतीति स्यात् तत्र मण्डयतीति णौ । मण्डते वेष्टने.... ' (श्लो.84) इति देवः । ' वटि विभाजने । मडि च । चकारात् विभाजने । पृथक्सूत्रादर्थान्तरेपि । मण्डते । मण्डो रसाग्रम् ' इति क्षीरस्वामी । विषयेस्मिन् विविधानि मतानि उल्लिख्य कृदन्तरूपमाला वदति - ईदृशस्थले शुद्धपाठः कीदृशः इति ग्रन्थैः निर्धारयितुं न शक्यते । सर्वथा मडिधातुरनेकार्थकः इति सारः " इति ।
भण्ड्bhaṇḍ#01.0306ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to speak, to tease, to mock
Kommentar: ' परितो भाषणम् = परिभाषणम् ' इति स्वाम्यादयः । ' यः सनिन्दोपालम्भस्तत्र स्यात् परिभाषणम् ( अमर.) इति निघण्टुः ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' परिहासः सनिन्दोपालम्भनं च परिभाषणम् ' इति कौमुदी ।
पिण्ड्piṇḍ#01.0307ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
सङ्घाते(saṅghāte)— to heap, to pile up, to gather
Kommentar: ' सङ्घाते पिण्डयेत् पिण्डेत्तत्रैव शपि पिण्डते ' (श्लो.90) इति देवः ।
मुण्ड्muṇḍ#01.0308ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
मार्जने(mārjane)— to cleanse, to purify
Kommentar: ' मार्जनम् = शुद्धिर्न्यग्भावश्च ' इति कौमुदी । ' मज्जने ' इति क्षीरस्वामी । ' मज्जने ' इति काशकृत्स्नधातुपाठीयकन्नडटीकायाम् ।मज्जनम् = स्नानम् इत्यपि तत्रैव ' इति क्षी.टीका । ' मुण्डते मार्जने खण्डे:, खण्डने शपि मुण्डति ' (श्लो.83) इति देवः । ( खण्डनार्थे 326 सङ्ख्याकः धातुः द्रष्टव्यः ।
तुण्ड्tuṇḍ#01.0309ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
तोडने(toḍane)— to disregard,to condemn, to kill, to injure, to cause pain
Kommentar: ' तोडनार्थे तुडेस्तुण्डेः तुडेत् तोडति तुण्डते ' (श्लो.88) इति देवः । ' तोडनं- दारणं हिंसनं च ' इति मा.धा.वृत्तौ ।
हुण्ड्huṇḍ#01.0310ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
वरणे हरणे च(varaṇe haraṇe ca)— to accept, to agree, to take away
Kommentar: वरणम् = स्वीकारः । ' हरणे ' इति मैत्रेयः । हुण्डी = धनप्रक्षेप-स्थानम् । हुण्डिका = मुद्रा । ' स्फुडि विकसने ' इत्येके पठन्ति ।
स्फुण्ड्sphuṇḍ#01.0311ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
विकसने(vikasane)— to grow, to blossom
चण्ड्caṇḍ#01.0312ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
कोपे(kope)— to be angry
शण्ड्śaṇḍ#01.0313ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
रुजायां सङ्घाते च(rujāyāṃ saṅghāte ca)— to have disease, to be ill, to heap, to pile up, to gather
Kommentar: ' हिंसागत्योः ' इति काशकृत्स्न: । किञ्च भ्वादौ इत उत्तरत्र ' रुजायाम् ' इति पृथक् धातुत्वेन पठितः ।
तण्ड्taṇḍ#01.0314ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
ताडने(tāḍane)— to strike, to hit
Kommentar: ताडनम् = निरसनम् ।
पण्ड्paṇḍ#01.0315ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
कण्ड्kaṇḍ#01.0316ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
मदे(made)— to be intoxicated, to be drunk, to be confused
Kommentar: ' कण्डयेदिति भेदे णौ मदे तु शपि कण्डते ' (श्लो.86) इति देवः ।
खण्ड्khaṇḍ#01.0317ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
मन्थे(manthe)— to break, to fragment, to shatter, to cut, to tear
Kommentar: ' भेदने इति पाठान्तरं, ' खुडि ' इत्येके । ' मन्थार्थे खण्डने खण्डेर्भेदार्थे खण्डयेण्णिचि ' (श्लो.85) - देवः ।
हेड्heḍ#01.0318ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
अनादरे(anādare)— to disregard,to insult
Kommentar: ' हेडतेनादरे हेडेर्वेष्टने हिडयेन्मिथः ' (श्लो.85) इति देवः ।
होड्hoḍ#01.0319ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
अनादरे(anādare)— to disregard,to insult
Kommentar: ' होडतीति गतौ होडेर्होडतेनादरे पुनः (श्लो.86) इति देवः ।
बाड्bāḍ#01.0320ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
आप्लाव्ये(āplāvye)— to bathe
Kommentar: ' आप्लाव्यम् = आप्लवनम् । सिद्धान्तकौमुदीबालमनोरमादिषु ' बाडृ ' इत्येव पठ्यते, बशादिः इति च । धातुवृत्तितरङ्गिण्यादिषु ' वडृ ' ' वाडृ ' इति दृश्यते । ' वलेरित्येके ' इत्यपि क्षीरस्वामी ।
वाड्vāḍ#01.0321ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
आप्लाव्ये(āplāvye)— to bathe
द्राड्drāḍ#01.0322ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
विशरणे(viśaraṇe)— to cut,to split, to fragment, to tear, to shatter
Kommentar: ' विशरणम् अवयवविभागः ' इति कौमुदी ।
ध्राड्dhrāḍ#01.0323ātmanepadaseṭakarmakaS. 26
विशरणे(viśaraṇe)— to cut,to split, to fragment, to tear, to shatter
शाड्śāḍ#01.0324ātmanepadaseṭsakarmakaS. 26
श्लाघायाम्(ślāghāyām)— to praise
Kommentar: ' लडयोरभेदात् शालते इत्यपि ' इति काश्यपः ।
शौट्śauṭ#01.0325parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
गर्वे(garve)— to be proud
Kommentar: गर्वः = अभिमानः । काशकृत्स्नहेमचन्द्रादयः धातुममुं न पठन्ति । ' शौडृ ' इति काशकृत्स्नीये दृश्यते ।
यौट्yauṭ#01.0326parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
बन्धे(bandhe)— to bind, to keep under control
Kommentar: ' सम्बन्धे । सम्बन्धः श्लेषः ' इति क्षीरस्वामिमैत्रेयादयः । ' यौटृ ' इति शाकटायनहेमचन्द्रप्रभृतयः पठन्ति । एतत्सर्वं ' पाणिनिधातुपाठसमीक्षा ' नामकग्रन्थदर्शनेन ज्ञेयम् ।
मेड्meḍ#01.0327parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
उन्मादे(unmāde)— to be mad, to be mentally ill
म्रेड्mreḍ#01.0328parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
उन्मादे(unmāde)— to be mad, to be mentally ill
Kommentar: ' मेडृ ' इति काशकृत्स्नसम्मतः पाठः ।
म्लेट्mleṭ#01.0329parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
उन्मादे(unmāde)— to be mad, to be mentally ill
Kommentar: ' म्लेडृ ' इति कुत्रचिद् दृष्टः पाठः । धातुवृतौ ' म्रेटृ म्लेडृ म्लेटृ उन्मादे ' इति उपादाय, ' म्लेडति ' इति उदाहृतम् । धातुवृतौ एव प्राचीनमुद्रणे ' म्रेटृ ' इति न उपात्तम् ।
चट्caṭ#01.0330parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
वर्षावरणयोः(varṣāvaraṇayoḥ)— to rain, to approach, to cover, to surround
Kommentar: ' चटे ' इत्येके । चटति इत्यस्य लिटि चचाट, चेटतुः इत्यादीनि रूपाणि । ' वैरूप्यापादकादेशात् इत्वाभावात् एत्वाभ्यासलोपौ ' इति बालमनोरमा ।
कट्kaṭ#01.0331parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
वर्षावरणयोः(varṣāvaraṇayoḥ)— to rain, to approach, to cover, to surround
अट्aṭ#01.0332parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to wander
पट्paṭ#01.0333parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत् ' (श्लो.76) इति देवः ।
रट्raṭ#01.0334parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to memorize, to recall, to chat
लट्laṭ#01.0335parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
बाल्ये(bālye)— to kid, to be childish, to speak less
Kommentar: बाल्यम्= बाल्यक्रिया ।
शट्śaṭ#01.0336parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
रुजाविशरणगत्यवसादनेषु(rujāviśaraṇagatyavasādaneṣu)— to be sick,to divide,to pierce,to go,to be weary, to be tired, to be sad
वट्vaṭ#01.0337parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
वेष्टने(veṣṭane)— to cover,to surround,to string, to collect, to bring together
Kommentar: " णावदन्ताद्वटेर्ग्रन्थे वटयेत् वेष्टने वटेत् ' (श्लो.77) इति देवः । ' बटेत्यपि बहुषु कोशेषु दृश्यते ' इति पुरुषकारः ।
किट्kiṭ#01.0338parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
त्रासे(trāse)— to frighten,to irritate, to cause pain
Kommentar: त्रासः = भयोत्पादनम् ।
खिट्khiṭ#01.0339parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
त्रासे(trāse)— to frighten,to irritate, to cause pain
Kommentar: त्रासः = भयोत्पादनम् ।
शिट्śiṭ#01.0340parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
अनादरे(anādare)— to insult, to disregard
सिट्siṭ#01.0341parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
अनादरे(anādare)— to insult, to disregard
जट्jaṭ#01.0342parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
सङ्घाते(saṅghāte)— to become matted, to become entangled
Kommentar: सङ्घातः = संहननं, मिश्रीकरणं च ।
झट्jhaṭ#01.0343parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
सङ्घाते(saṅghāte)— to become matted, to become entangled
Kommentar: सङ्घातः = संहननं, मिश्रीकरणं च ।
भट्bhaṭ#01.0344parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
भृतौ(bhṛtau)— to rent, to hire, to employ
Kommentar: भृतिः = वेतनम् । ' भृतिः = वेतनप्राप्तिः ' इति धा.का.व्या.(1.41)
तट्taṭ#01.0345parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
उच्छ्राये(ucchrāye)— to go up, to go high, to raise
Kommentar: ' नागाद्यारोह उच्छ्रायः ' इत्यमरः ।
खट्khaṭ#01.0346parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
काङ्क्षायाम्(kāṅkṣāyām)— to wish, to desire
Kommentar: खटः = तृणविशेषः ।
नट्naṭ#01.0347parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
नृत्तौ(nṛttau)— to dance, to act
Kommentar: ' नृत्तौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नाटयेत् ' (श्लो.76) इति देवः । अस्य णोपदेशविषये मा.धा.वृत्तौ विस्तरेण उक्तमस्ति । अयं धातुः घटादावपि (781) अस्ति ।
पिट्piṭ#01.0348parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दसङ्घातयोः(śabdasaṅghātayoḥ)— to sound, to heap, to pile up
हट्haṭ#01.0349parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
दीप्तौ(dīptau)— to glow, to shine
सट्saṭ#01.0350parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अवयवे(avayave)— to be a part
Kommentar: तत्त्वबोधिनीयुक्तायां कौमुद्यां ' शट ' इति दृश्यते ।
लुट्luṭ#01.0351parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
विलोडने(viloḍane)— to agitate, to churn, to stir, to roll
Kommentar: ' लुल इति लान्तोपि ' इति सुधाकरः । ' णौ लोटयति भाषार्थे लुट्येल्लोटति लोटने ' लोटते प्रतिघातेर्थे स्तेये लुण्टति लुण्टयेत् ' (श्लो.73- 74) इति देवः । " एतादादयः पाठत्यन्ताः टवर्गतृतीयान्ताः इति कौशिककाश्यपनन्दिद्रमिडाः । ते चास्मादन्तरे पिटहटी च पेठुः " इति मा.धा.वृत्तिः ।
लुड्luḍ#01.0352parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
विलोडने(viloḍane)— to agitate, to churn, to stir, to roll
चिट्ciṭ#01.0353parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
परप्रैष्ये(parapraiṣye)— to obey, to be slave
Kommentar: परप्रैष्यम् = दासभावः ।
विट्viṭ#01.0354parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: आक्रोशे स्वप्ने ' इति वोपदेवः । अत्र ' पिट ' इति क्षीरस्वामी । ' अर्थभेधाद् द्विः पाठः ' इति चाह ।
बिट्biṭ#01.0355parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आक्रोशे(ākrośe)— to swear,to curse,to shout, to abuse
Kommentar: ' हिटेत्येके ' इति कौमुदी । क्षीरतरङ्गिण्याम्, ' विट ' इति पठित्वा ' डान्तोयमिति (विड) नन्दी ' इति दृश्यते । धातुवृत्तौ ' बिट - बशादिः ' इति पठितम् । तत्र टिप्पण्यां ' विट विड इति मैत्रेयः ' इति च दृश्यते । अमरे (विटः इत्यत्र) वकारादिः (दन्त्योष्ठादिः) एव पठ्यते । तत्त्वबोधिन्यामपि एवमेव दृश्यते ।
हिट्hiṭ#01.0356parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
आक्रोशे(ākrośe)— to swear,to curse,to shout, to abuse
इट्iṭ#01.0357parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
किट्kiṭ#01.0358parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to frighten,to irritate, to cause pain
कट्kaṭ#01.0359parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: अयम् इदित् । इकारप्रश्लेषात्मकम् इत्यादीनि विभिन्नानि मतानि मा.धा.वृत्तौ विस्तरेण दर्शितानि ।
चुण्ट्cuṇṭ#01.0360parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अल्पीभावे(alpībhāve)— to reduce, to shrink, to contract
मण्ड्maṇḍ#01.0361parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
भूषायाम्(bhūṣāyām)— to adorn, to decorate
Kommentar: ' भूषार्थे मण्डतीति स्यात्तत्र मण्डयतीति णौ ' (श्लो.84) इति देवः ।
कुण्ड्kuṇḍ#01.0362parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
वैकल्ये(vaikalye)— to be lame,to be dull
Kommentar: वैकल्यम् अविवेकः । ' वैकल्ये दाहरक्षासु कुण्डेत् कुण्डेत कुण्डयेत् ' (श्लो.88) इति देवः ।
कुण्ठ्kuṇṭh#01.0363parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
वैकल्ये(vaikalye)— to be lame,to be dull
मुड्muḍ#01.0364parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
मर्दने(mardane)— to press, to massage, to rub
Kommentar: ' मुट प्रमर्दने ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
प्रुड्pruḍ#01.0365parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
मर्दने विमर्दने(mardane vimardane)— to press, to massage, to rub
मुट्muṭ#01.0366parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
मर्दने(mardane)— to press, to massage, to rub
पुड्puḍ#01.0367parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
मर्दने(mardane)— to press, to massage, to rub
चुण्ड्cuṇḍ#01.0368parasmaipadaseṭakarmakaS. 26
अल्पीभावे(alpībhāve)— to reduce, to shrink, to contract
मुण्ड्muṇḍ#01.0369parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
खण्डने(khaṇḍane)— to powder, to grind, to shave
Kommentar: ' पुडि ' चेत्येके इति कौमुदी । ' मुण्डते मार्जने मुण्डेः खण्डने शपि मुण्डति ' (श्लो.83) इति देवः । अर्थभेदात् पुनः पाठः । मार्जनार्थे 275 सङ्ख्याकः धातुः द्रष्टव्यः ।
पुण्ड्puṇḍ#01.0370parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
खण्डने(khaṇḍane)— to powder, to grind, to shave
रुण्ट्ruṇṭ#01.0371parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेये(steye)— to steal, to rob
Kommentar: ' रुठि ' इति ' रुडि ' इति च केचिदमुं पठन्ति ।
लुण्ट्luṇṭ#01.0372parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेये(steye)— to steal, to rob
Kommentar: ' लोटते प्रतिघातेर्थे स्तेये लुण्टति लुण्टयेत् ' (श्लो.74) इति देवः । ' लुठि ' इत्येके इति तरङ्गिण्याम् । किन्तु पुरुषकारे, ' लुण्ठेति क्षीरस्वामी ' इति उद्धृतम् । ' शाकटयानस्तु तृतीयान्तं (लुडि) पपाठ ' इति मा.धा.वृत्तिः । धातुकाव्येपि (2.66) एवमेव ।
रुण्ठ्ruṇṭh#01.0373parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेये(steye)— to steal,to rob
लुण्ठ्luṇṭh#01.0374parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेये(steye)— to steal,to rob
रुण्ड्ruṇḍ#01.0375parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेये(steye)— to steal, to rob
लुण्ड्luṇḍ#01.0376parasmaipadaseṭsakarmakaS. 26
स्तेये(steye)— to steal, to rob
वण्ट्vaṇṭ#01.0377parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
विभाजने(vibhājane)— to partition, to share to divide
स्फण्ट्sphaṇṭ#01.0378parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विशरणे(viśaraṇe)— to burst,to break open,to split open, to destroy, to shatter, explode
स्फुट्sphuṭ#01.0379parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विशरणे(viśaraṇe)— to burst,to break open,to split open, to destroy, to shatter, explode
Kommentar: ' स्फोटयेत् स्फोटतीति द्वे भेदे विशरणे क्रमात् ' (श्लो.71) इति देवः । ' अयं पाठो मैत्रेयादीनाम् ' इति माधवः । ' स्फुट ' इति चन्द्रः । ' विशरणे विकास च ' इति काशकृत्स्नः । ' स्फुटि इत्यपि केचित् - स्फुण्टति ' इति कौमुदी ।
स्फुण्ट्sphuṇṭ#01.0380parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विशरणे(viśaraṇe)— to burst,to break open,to split open, to destroy, to shatter, explode
पठ्paṭh#01.0381parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to learn, to read, to study, to recite
वठ्vaṭh#01.0382parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
स्थौल्ये(sthaulye)— to become fat, to gain weight
Kommentar: ' वण्ठते त्वेकचर्यायां स्थौल्ये शपि वठेदिति ' (श्लो.83) इति देवः ।
हौड्hauḍ#01.0383parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
मठ्maṭh#01.0384parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
मदनिवासयोः(madanivāsayoḥ)— to be egoistic, to stay
Kommentar: ' मठ निवासे ' इति काशकृत्स्नधातुपाठः इति क्षी. टीका । ' मण्ठते शपि शोकार्थे मठेन्मदनिवासयोः ' (श्लो.82) इति देवः ।
कठ्kaṭh#01.0385parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
कृच्छ्रजीवने(kṛcchrajīvane)— to drag on the days of life, to live in distress
Kommentar: ' अथ कण्ठते । शोके यो कण्ठयेत् कण्ठेत् कठेत् स्यात् कृच्छ्रजीवने ' (श्लो.79) इति देवः ।
रठ्raṭh#01.0386parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to speak, to memorise
रट्raṭ#01.0387parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to memorize, to recall, to chat
Kommentar: कौमुद्यां तु ' रठ इत्येके ' इति दृश्यते । ' रठ ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
हठ्haṭh#01.0388parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
प्लुतिशठत्वयोः बलात्कारे च(plutiśaṭhatvayoḥ balātkāre ca)— to leap,to jump, to be wicked,to treat with violence, to rape, to do crime
Kommentar: ' बलात्कारे इत्येके ' इति धातुकाव्यव्याख्या (1.44) ।
रुठ्ruṭh#01.0389parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
उपघाते(upaghāte)— to hit, to push down, to throw down, to knock down
Kommentar: रुण्ठतीति गतौ , ' रोठेदुपघाते ' (श्लो. 79) इति देवः । ' अश्मा लुलुठिषते ' इति भाष्यं व्याचक्षाणः कैयटस्तु (3.1.7) ' रुठ लुठ प्रतिघाते ' इति पाठम् आदृतवान् ।
लुठ्luṭh#01.0390parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
उपघाते(upaghāte)— to hit, to push down, to throw down, to knock down
Kommentar: श्लेषालस्योपघातेषु प्रतिघाते क्रमाल्लुठेत् । लुण्ठेत्, लोठति लोठेत किन्तु गत्यां च लुण्ठति ' (श्लो. 78)इति देवः । ' अत्र मैत्रेयः ' उठेत्यप्येके ' इति ( लुण्ड इत्येके इति च ) धनपालशाकटायनौ रुठ - लुठेत्येव पेठतुः । क्षीरस्वामी तु उठि पठित्वा ' रुठ लुठ इत्यपि दौर्गाः इत्याह ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
ऊठ्ūṭh#01.0391parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
उपघाते(upaghāte)— to hit, to push down, to throw down, to knock down
उठ्uṭh#01.0392parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
उपघाते(upaghāte)— to hit, to push down, to throw down, to knock down
Kommentar: ऊठ इत्येके, ऊठति ' इति कौमुदी ।
पिठ्piṭh#01.0393parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसासङ्क्लेशनयोः(hiṃsāsaṅkleśanayoḥ)— to kill, to give pain
शठ्śaṭh#01.0394parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
कैतवे हिंसासङ्क्लेशनयोः द्यूते स्पर्धायां च(kaitave hiṃsāsaṅkleśanayoḥ dyūte spardhāyāṃ ca)— to cheat,to defraud, to kill, to give pain
Kommentar: चकारात् ' हिंसासङ्क्लेशनयोः ' इत्युक्तावर्थौ गृह्येते । पुरुषकारे धातुवृत्तौ चापि एवमेव । क्षीरस्वामिशाकटायनादयः पुनश्चकारं नैव पठन्ति । काशकृत्स्नधातुपाठे तु ' कैतवे च द्यूते स्पर्धायां च ' इति दृश्यते । ' हिंसायां कैतवे च ' इति चन्द्रः । ' वधक्लेशकैतवे ' इति वोपदेवः । ' कैतवे शठतीति स्यात् श्लाघायां शाठयेत णौ ' (श्लो. 82 ) इति देवः ।
शुठ्śuṭh#01.0395parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
प्रतिघाते गतिप्रतिघाते च(pratighāte gatipratighāte ca)— to stop, to hinder, to restrain, to oppose
Kommentar: गतिप्रतिहतौ शोठति, आलस्ये शोठयेदिति ' (श्लो. 80 ) इति देवः । ' प्रतिघाते ' इत्येव धनापालः । ' शूठ ' इति क्षीरस्वामी इति पुरुषकारे उक्तम् । क्षीरतरङ्गिण्याम् तु ' शुठि ' इत्येव दृश्यते ।
शूठ्śūṭh#01.0396parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतिप्रतिघाते(gatipratighāte)— to stop, to hinder, to restrain, to oppose
कुण्ठ्kuṇṭh#01.0397parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
प्रतिघाते(pratighāte)— to stop, to hinder, to restrain
लुण्ठ्luṇṭh#01.0398parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
आलस्ये प्रतिघाते च(ālasye pratighāte ca)— to be lazy, to combat, to resist
Kommentar: श्लेषालस्योपघातेषु प्रतिघाते क्रमाल्लुठेत् । लुण्ठेत्, लोठति लोठेत किन्तु गत्यां च लुण्ठति ' (श्लो. 78)इति देवः । अत्र क्षीरतरङ्गिण्याम् तु ' रुठि आलस्ये गतिप्रतिघाते च ' इत्येव दृश्यते । अन्यत्र सर्वेषु कोशेषु ' लुठि ' इत्येव दृश्यते ।
शुण्ठ्śuṇṭh#01.0399parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
शोषणे(śoṣaṇe)— to dry,to become dry
Kommentar: शुण्ठयेत् शुण्ठतीत्येवं शोषणे णौ शपि क्रमात् ' (श्लो. 80 ) इति देवः ।
रुण्ठ्ruṇṭh#01.0400parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: रुण्ठतीति गतौ , रोठेदुपघाते ' (श्लो. 79) इति देवः । ' आलस्ये गतीप्रतिघाते च ' इति क्षीरस्वामी ।
लुण्ठ्luṇṭh#01.0401parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ...गत्याम् च लुण्ठति ' (श्लो. 78) इति देवः ।
चुड्ड्cuḍḍ#01.0402parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
भावकरणे(bhāvakaraṇe)— to indicate, to give opinion, to hint, to give clue
Kommentar: दोपधोयं धातुः । भावकरणम् = अभिप्रायाविष्करणम् ।
अड्ड्aḍḍ#01.0403parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अभियोगे(abhiyoge)— to join from all sides, to pray, to do a crime
Kommentar: अभियोगः = समाधानम् । दोपधः अयं धातुः ।
कड्ड्kaḍḍ#01.0404parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
कार्कश्ये(kārkaśye)— to be harsh, to be rough, to be ruthless
Kommentar: चुड्डादयस्त्रयः दोपधाः ' इति कौमुदी ।
क्रीड्krīḍ#01.0405parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विहारे(vihāre)— to amuse oneself, to enjoy, to play, to gamble, to make a noise
तुड्tuḍ#01.0406parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
तोडने(toḍane)— to split, to tear, to cut, to break, to hurt, to injure, to kill
Kommentar: तूडृ इत्येके ' इति कौमुदी । ' तूडृ ' इति स्वामिशाकटायनादयः । तोडनम् = दारणम् हिंसनं च । ' तोडनार्थे तुडेस्तुण्डेः तुडेत् तोडति तुण्डते ' (श्लो. 88 ) इति देवः ।
तूड्tūḍ#01.0407parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
तोडने(toḍane)— to split, to tear, to cut, to break, to hurt, to injure, to kill
हुड्huḍ#01.0408parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' होडतीति गतौ होडेर्होडतेनादरे पुनः '(श्लो.86) इति देवः ।
हूड्hūḍ#01.0409parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
होड्hoḍ#01.0410parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: होटृ ' इति क्षीरतरङ्गिणी ।
रौड्rauḍ#01.0411parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अनादरे(anādare)— to disrespect, to insult
Kommentar: रौटृ ' इति केचित् ।
रोड्roḍ#01.0412parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
उन्मादे(unmāde)— to be mad, to lose mental stability
Kommentar: केचिदमुं धातुं न पठन्ति ।
लोड्loḍ#01.0413parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
उन्मादे(unmāde)— to be mad, to lose mental stability
Kommentar: ' लौडृ ' इति क्षीरस्वामी ।
अड्aḍ#01.0414parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
उद्यमे(udyame)— to exert,to try, to put effort
लड्laḍ#01.0415parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विलासे(vilāse)— to enjoy, to play
Kommentar: लाडयत्युपसेवायां विलासे तु लडेच्छपि ' (श्लो. 87) इति देवः । ' विकास इति मैत्रेयः ' इति मा.धा.वृत्तौ टिप्पण्याम् । ' लल ईप्सायाम् ' इति केचित् भ्वादावेव पठन्ति । तत्तु क्षीरस्वामिपुरुषकारादयः न अनुमन्यन्ते । ' डलयोर्लरयोश्च एकत्वस्मरणात् ललतीति स्वाम्यादयः ' इति सिद्धान्तकौमुदी ।
लल्lal#01.0416parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विलासे(vilāse)— to enjoy, to play
कड्kaḍ#01.0417parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
मदे(made)— to be drunk, to be intoxicated, to be confused
Kommentar: कडि मदे ' इति पाठान्तरम् ।
कण्ड्kaṇḍ#01.0418parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
मदे(made)— to be drunk, to be intoxicated, to be confused
गण्ड्gaṇḍ#01.0419parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
वदनैकदेशे(vadanaikadeśe)— to have cheek disease
Kommentar: वदनैकदेशे = वदनैकदेशक्रियायाम् इत्यर्थः ।
तिप्tip#01.0420ātmanepadaaniṭakarmakaS. 27
क्षरणे(kṣaraṇe)— to drop, to ooze, to sprinkle
Kommentar: क्षीरस्वामी तु अयं (धातुः) सेट् इति बभ्राम ' इति सिद्धान्तकौमुदी ।
तेप्tep#01.0421ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
क्षरणे कम्पने च(kṣaraṇe kampane ca)— to drop, to ooze, to sprinkle, to shiver, to shake, to tremble
Kommentar: कम्पने च ' इति क्षीरस्वाम्यादयः ।
स्तिप्stip#01.0422ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
क्षरणे(kṣaraṇe)— to drop, to ooze, to sprinkle
Kommentar: ष्टिप ' इति केचित् ।
स्तेप्step#01.0423ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
क्षरणे(kṣaraṇe)— to drop, to ooze, to sprinkle
ग्लेप्glep#01.0424ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
दैन्ये(dainye)— to be poor, to be miserable
वेप्vep#01.0425ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
कम्पने(kampane)— to tremble,to shake
Kommentar: चलने ' इति जैन - कातन्त्र - शाकटायन - हेमादयः ।
केप्kep#01.0426ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
कम्पने गतौ च(kampane gatau ca)— to tremble,to shake, to go
Kommentar: " चकारात् कम्मने गतौ च सूत्रविभागात् इति स्वामी । मैत्रेयस्तु चकारमन्तरेण पठित्वा कम्पने इत्यपेक्ष्यते इत्याह " - सिद्धान्तकौमुदी ।
गेप्gep#01.0427ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
कम्पने गतौ च(kampane gatau ca)— to tremble,to shake, to go
ग्लेप्glep#01.0428ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
कम्पने गतौ च(kampane gatau ca)— to shiver, to tremble, to shake
Kommentar: ग्लेपरर्थभेदात् पुनः पाठः ' इति सिद्धान्तकौमुदी ।
मेप्mep#01.0429ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
रेप्rep#01.0430ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: शब्दे च ' इति क्षीरस्वामी ।
लेप्lep#01.0431ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
हेप्hep#01.0432ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
धेप्dhep#01.0433ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
त्रप्trap#01.0434ātmanepadaveṭakarmakaS. 27
लज्जायाम्(lajjāyām)— to be ashamed, to be abashed,to be embarrassed, to shy
कम्प्kamp#01.0435ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
चलने(calane)— to shake, to tremble, to quake, to shiver
रम्ब्ramb#01.0436ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound, to make noise, to shout
लम्ब्lamb#01.0437ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound, to make noise, to shout
अम्ब्amb#01.0438ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
लम्ब्lamb#01.0439ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
अवस्रंसने शब्दे च(avasraṃsane śabde ca)— to hang down
कब्kab#01.0440ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
वर्णे(varṇe)— to praise, to color, to paint
Kommentar: वर्णनं वर्णः शुक्लादिः ' इति क्षीरस्वामी ।
क्लीब्klīb#01.0441ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
अधार्ष्ट्ये(adhārṣṭye)— to behave like a eunuch,to be timorous, to be modest, to be unassuming, to be nervous, to be shy
क्षीब्kṣīb#01.0442ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
मदे(made)— to be drunk, to be intoxicated, to be confused
क्षीव्kṣīv#01.0443ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
मदे(made)— to be drunk, to be intoxicated, to be confused
शीभ्śībh#01.0444ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
कत्थने(katthane)— to boast, to praise oneself
लौड्lauḍ#01.0445parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
उन्मादे(unmāde)— to be mad, to lose mental stability
चीभ्cībh#01.0446ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
कत्थने(katthane)— to boast, to praise oneself
रेभ्rebh#01.0447ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: ' अभीरथी क्वचित् पठ्येते । अम्भते, रम्भते ' इति कौमुदी ।
अम्भ्ambh#01.0448ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
रम्भ्rambh#01.0449ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
सिध्sidh#01.0450parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गत्याम्(gatyām)— to regulate, to punish, to hinder, to instruct, to scare away, to drive off, to restrain
स्तम्भ्stambh#01.0451ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
प्रतिबन्धे(pratibandhe)— to stop,to hinder,to become stiff, to paralyze,to fix firmly
Kommentar: '... स्थास्तम्भ्वोः.. ' (8.4.61) इति निर्देशात् पवर्गोपधपाठः इति ज्ञायते । ' स्तम्भे: ' (8.3.67) इति तवर्गोपधपाठः चेति माधवः । " केचिदस्य टकारः औपदेशिकः इत्याह । तन्मते विष्टम्भते, ष्टम्भते । टष्टम्भे " इति सिद्धान्तकौमुदी । ' स्तम्भते प्रतिबन्धार्थे स्तम्भेर्थे स्तोभते शपि' (श्लो. 142) - देवः ।
स्कम्भ्skambh#01.0452ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
प्रतिबन्धे(pratibandhe)— to stop,to hinder,to become stiff, to paralyze,to fix firmly
जभ्jabh#01.0453ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
गात्रविनामे(gātravināme)— to yawn,to gape
Kommentar: जृम्भणे जम्भते यामे जम्भेन्नाशे तु जम्भयेत् (श्लो. 145) इति देवः ।
जृम्भ्jṛmbh#01.0454ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
गात्रविनामे(gātravināme)— to yawn,to gape
Kommentar: तत्त्वबोधिनीयुक्तायां कौमुद्याम् तु ' जभि जृभी ' इति पाठः दृश्यते । सः अयुक्तः स्यात् । यतः ' जभि ' इति पाठे इदित्वात् एव नुमि सिद्धे, पुनः नुमः विधानं व्यर्थं स्यात् । तथैव ' जृभी ' इति पाठे नुमः प्राप्तिः न स्यात् ।
शल्भ्śalbh#01.0455ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
कत्थने(katthane)— to boast, to praise oneself
वल्भ्valbh#01.0456ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
भोजने(bhojane)— to eat,to devour
गल्भ्galbh#01.0457ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
धार्ष्ट्ये(dhārṣṭye)— to be bold, to be confident, to show courage
श्रम्भ्śrambh#01.0458ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
प्रमादे(pramāde)— to err, to make mistake
Kommentar: ' तालव्यादिर्दन्त्यादिश्च ' इति सिद्धान्तकौमुदी । " धातुरयं तालव्योष्मादिः इति काश्यपादयः । दन्त्यादिरिति चन्द्रादयः । काशिकादिषु प्रकृतधातूपादानप्रकरणेषु शोधकानाम् इच्छानुसारेण यथेष्टं मुद्रितम्, अतो भाष्यादिषु ' स्रम्भु ' इति, ' श्रम्भु ' इति वा अभिष्टमीति नेदानीं निश्चेतुं सामग्री लभ्यते । व्याख्यातरस्तु निर्विचारं परस्परदूषकाः " इति कृदन्तरूपमाला ।
स्रम्भ्srambh#01.0459ubhayapadaseṭakarmakaS. 27
प्रमादे(pramāde)— to err, to make mistake
स्तुभ्stubh#01.0460ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
स्तम्भे(stambhe)— to stop,to hinder,to become stiff, to paralyze,to fix firmly
Kommentar: स्तुप ' इति दुर्गः । ' ष्टूप ' इति केचित् ।
गुप्gup#01.0461parasmaipadaveṭsakarmakaS. 27
रक्षणे(rakṣaṇe)— to protect, to hide, to conceal
Kommentar: णौ गोपयति भाषार्थे निन्दायां से जुगुप्सते । गोपायेद् रक्षणे त्वाये, व्याकुलत्वे तु गुप्यति ' (श्लो. 129) इति देवः ।
धूप्dhūp#01.0462parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
सन्तापे(santāpe)— to heat, to fumigate
Kommentar: ' धूपायतीति सन्तापे भाषार्थे धूपयेदिति ' (श्लो. 130) इति देवः ।
जप्jap#01.0463parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
व्यक्तायां वाचि मानसे च(vyaktāyāṃ vāci mānase ca)— to speak, to meditate, to mutter, to speak nonsense
Kommentar: जप मानसे च ' । मनोनिर्वर्त्ये वचने इत्यर्थः ।
जल्प्jalp#01.0464parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to speak, to meditate, to mutter, to speak nonsense
चप्cap#01.0465parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
सान्त्वने(sāntvane)— to console,to sooth,to pacify
सप्sap#01.0466parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
समवाये(samavāye)— to connect, to join, to understand completely
Kommentar: समवायः सम्बन्धः, सम्यगवबोधो वा ।
रप्rap#01.0467parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to talk,to speak, to articulate
लप्lap#01.0468parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to talk,to speak, to articulate
चुप्cup#01.0469parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
मन्दायां गतौ(mandāyāṃ gatau)— to move slowly
Kommentar: ' स्पर्शे चुपति मन्दायां गतौ तु शपि चोपति ' (श्लो. 138) - देवः ।
तुप्tup#01.0470parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill
Kommentar: ' शपि तोपति हिंसायां तत्रैव तुपतीति शे ' (श्लो. 138) इति देवः ।
तुम्प्tump#01.0471parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill
Kommentar: ' शपि तोपति हिंसायां तत्रैव तुपतीति शे ' (श्लो. 138) ' तत्रैव शशपोस्तुम्पेद् अर्दने तुम्पयेण्णिचि ' (श्लो. 139) इति देवः ।
त्रुप्trup#01.0472parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill
त्रुम्प्trump#01.0473parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill
तुफ्tuph#01.0474parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill
तुम्फ्tumph#01.0475parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill
त्रुफ्truph#01.0476parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill
त्रुम्फ्trumph#01.0477parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to injure,to hurt,to kill
पर्प्parp#01.0478parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
रफ्raph#01.0479parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: धातुममुं हिंसार्थं पठति कण्ठः इति क्षीरस्वामी ।
रम्फ्ramph#01.0480parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: केचित् हिंसार्थकत्वम् अस्य अङ्गीकुर्वन्ति इति क्षीरतरङ्गिणीतो ज्ञायते ।
अर्ब्arb#01.0481parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: इतः एकादश तृतीयान्ताः ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' अर्बादयो नोपधाः ' इति कौशिकः ।
पर्ब्parb#01.0482parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: वर्फ ' इति स्वामी ।
लर्ब्larb#01.0483parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: क्षीरस्वामिमैत्रेयौ धातुममुं न पठतः ।
बर्ब्barb#01.0484parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
मर्ब्marb#01.0485parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
कर्ब्karb#01.0486parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
खर्ब्kharb#01.0487parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
गर्ब्garb#01.0488parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: गर्ब घर्ब ' इति स्वामी ।
शर्ब्śarb#01.0489parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: एकः शर्बस्तालव्यादिः, अपरः षोपदेशः, अन्यो दन्त्यादिः ' इति क्षीरतरङ्गिण्याम् । ' गतौ हिंसायां च ' इति कातन्त्रः । ' नोपधः इति कौशिकः ' इति माधवः । 'शवः' इति काशकृत्स्नः ।
सर्ब्sarb#01.0490parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
चर्ब्carb#01.0491parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ अर्दने च(gatau ardane ca)— to go, to trouble, to distress
Kommentar: चर्ब भर्ब नर्ब ' इति क्षीरतरङ्गिणी ।
कुम्ब्kumb#01.0492parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
छादने आच्छादने च(chādane ācchādane ca)— to cover
Kommentar: णिचि कुम्बयतीति स्याच्छादने शपि कुम्बति ' (श्लो. 140) इति देवः ।
लुम्ब्lumb#01.0493parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अर्दने(ardane)— to kill, to cause pain, to torment, to irritate
Kommentar: ' लुम्बयेद् तुम्बयेदर्दे शपि लुम्बति तुम्बति ' (श्लो. 139) इति देवः । क्षीरतरङ्गिण्याम् ' अर्दने ' इत्युक्तम् । देवमैत्रेयौ ' अर्दने ' इत्येव पठतः । ' चुरादिपाठादेव इदित्करणात् लुम्बयति - लुम्बति इति सिद्धेः अर्दनेर्थे भ्वादौ पाठोस्य व्यर्थः स्यात् । इह (चुरादौ) अदर्शनर्थे तु अर्थभेदात् सोपि (भ्वादौ पाठ:) सार्थकः स्यात् । अत एव ' अदर्शने ' इत्येव समञ्जसमिति भाति ' इति कृदन्तरूपमाला ।
तुम्ब्tumb#01.0494parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अर्दने(ardane)— to be invisible,to trouble,to distress,to hurt, to tear, to claw, to pluck
Kommentar: लुम्बयेद् तुम्बयेदर्दे शपि लुम्बति तुम्बति ' (श्लो. 139) इति देवः ।
चुम्ब्cumb#01.0495parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
वक्त्रसंयोगे(vaktrasaṃyoge)— to kiss
Kommentar: ' हिंसायां, वक्त्रसंयोगे चुम्बयेच्चुम्बति क्रमात् ' ( श्लो. 140) इति देवः ।
सृभ्sṛbh#01.0496parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: षिभु ' इति, ' सिभु ' इति च पाठभेदौ ।
सृम्भ्sṛmbh#01.0497parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: भर्त्सनहिंसयोः ' इति काशकृत्स्नः । उपदेशे नोपधोयं धातुः । ' षिम्भु ' इति मैत्रेयः ।
सिभ्sibh#01.0498parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
सिम्भ्simbh#01.0499parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
शुभ्śubh#01.0500parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
भाषणे भासने हिंसायां च(bhāṣaṇe bhāsane hiṃsāyāṃ ca)— to speak, to shine,to glow, to speak,to kill
Kommentar: भासने इत्येके ' इति कौमुदी । क्षीरस्वामि - चन्द्र - जैन - कातन्त्र - हेमचन्द्रादयः न पठन्ति । ' हिंसाभाषणयोः शोभेत्, शोभार्थे शुभतीति शे ' (श्लो.143) इति देवः ।
शुम्भ्śumbh#01.0501parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
भाषणे भासने हिंसायां दीप्तौ च(bhāṣaṇe bhāsane hiṃsāyāṃ dīptau ca)— to speak, to shine,to glow, to speak,to kill
Kommentar: भासने इत्येके ' इति कौमुदी । ' दीप्तौ हिंसने च ' इति वोपदेवः । ' भासने ' इति दुर्गः । ' भाषणे हिंसायां च ' इति क्षीरस्वामी । एवं देवमैत्रेयादयः अपि । ' शोभते शपि दीप्त्यर्थे शुम्भेरन्यत् तङः समम् ' (श्लो. 114) इति देवः । ' स्वामी तु निरनुषङ्गं न पपाठ । इदमेव आत्रेयस्यापि मतम्; तुदादौ ' शोभत इति शपि ' इति वचनात्; दुर्गस्तु भासने इत्यस्यार्थमाह । एवं धनपालशाकटायनौ । गुप्तस्तु ' सावष्टम्भनिषुम्भसम्भ्रमनमद् - भूकोलम् ' (मालती. 5.22) इत्यादिदर्शनान्मूर्धन्या न्यादित्वमाह ' इति माधवः ।
घिण्ण्ghiṇṇ#01.0502ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
ग्रहणे(grahaṇe)— to take
घुण्ण्ghuṇṇ#01.0503ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
ग्रहणे(grahaṇe)— to take
घृण्ण्ghṛṇṇ#01.0504ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
ग्रहणे(grahaṇe)— to take
घुण्ghuṇ#01.0505ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
भ्रमणे(bhramaṇe)— to roam round
Kommentar: भूवाद्योर्घुणिघुण्योः स्तां घोणते घूर्णते शपि । भ्रमणेत्र तुदाद्योः शे स्यातां घुणति घूर्णति ' (श्लो. 91) इति देवः ।
घूर्ण्ghūrṇ#01.0506ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
भ्रमणे(bhramaṇe)— to roam round
Kommentar: भूवाद्योर्घुणिघुण्योः स्तां घोणते घूर्णते शपि । भ्रमणेत्र तुदाद्योः शे स्यातां घुणति घूर्णति ' (श्लो. 91) इति देवः ।
पण्paṇ#01.0507ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
व्यवहारे स्तुतौ च(vyavahāre stutau ca)— to deal, to transact, to do business, to barter, to praise
Kommentar: व्यावहारेर्थे आत्मनेपदम् । क्रेतव्यस्य द्रव्यस्य मूल्यनिर्धारणाय प्रश्नप्रतिवचनात्मकः व्यवहारः । स्तुतौ परस्मैपदम् ।
पन्pan#01.0508ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
व्यवहारे स्तुतौ च(vyavahāre stutau ca)— to deal, to transact, to do business, to barter, to praise
भाम्bhām#01.0509ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
क्रोधे(krodhe)— to be angry
Kommentar: ' भामेर्भामयति क्रोधे तत्रैव शपि भामते ' (श्लो. 149) इति देवः ।
क्षम्kṣam#01.0510ātmanepadaveṭsakarmakaS. 27
सहने(sahane)— to endure, to suffer, to forgive
Kommentar: अषितः क्षाम्यति क्षान्तिः क्षमूषः क्षमते क्षमा ' (श्लो. 146) इति देवः ।
कम्kam#01.0511ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
कान्तौ(kāntau)— to love,to desire, to long for, to have intercourse with
Kommentar: कान्तिः = इच्छा ।
अण्aṇ#01.0512parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to breathe,to utter a voice,to sound
Kommentar: ' अणेरणति शब्दार्थे प्राणते त्वण्यते श्यनि ' (92) इति देवः ।
रण्raṇ#01.0513parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
वण्vaṇ#01.0514parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: वव ' इति धातुका काव्यव्याख्यायाम् (1.58)
भण्bhaṇ#01.0515parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: अमुं क्षीरस्वामी न पठति ।
मण्maṇ#01.0516parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
कण्kaṇ#01.0517parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: कणेः कणति शब्दार्थे, काणयेण्णौ निमीलने ' (श्लो. 90) इति देवः ।
क्वण्kvaṇ#01.0518parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
व्रण्vraṇ#01.0519parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: ' व्रणेच्छब्दार्थविषये व्रणयेद् गात्रचूर्णने ' (श्लो. 93) इति देवः । ' अयं बशादित्वेन क्वचित् पाठ्यते । सर्वत्र दन्तोष्ठ्यादिरेव ' इति धातुवृत्तिः । ' व्रण क्रिमिभक्षणे ' इति काशकृत्स्नः ।
भ्रण्bhraṇ#01.0520parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
ध्वण्dhvaṇ#01.0521parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: अमुं मैत्रेयो न पठति । ' मूर्धन्यान्तो ध्वणिर्लोके नास्ति ' इति क्षीरस्वामी । ' धण ' इति सम्मताकारपक्षे पाठः । ' धणिरपि कैश्चित् पठ्यते । धणति ' इति सिद्धान्तकौमुदी ।
धण्dhaṇ#01.0522parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
ओण्oṇ#01.0523parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अपनयने(apanayane)— to remove,to discard, to push away
शोण्śoṇ#01.0524parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
वर्णगत्योः(varṇagatyoḥ)— to be red,to go
Kommentar: वर्णे ' इति चन्द्रः । ' गते वर्णे ' इति वोपदेवः । ' वर्णगत्योः रागे गतौ च ' इति काशकृत्स्नः ।
श्रोण्śroṇ#01.0525parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
सङ्घाते(saṅghāte)— to heap together,to collect, to pile together
श्लोण्śloṇ#01.0526parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
सङ्घाते(saṅghāte)— to heap together,to collect, to pile together
पैण्paiṇ#01.0527parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतिप्रेरणश्लेषणेषु(gatipreraṇaśleṣaṇeṣu)— to go,to inspire, to send,to touch,to hug, to embrace
Kommentar: पेणृ ' इति क्वचित् पाठः । ' प्रैणृ ' इति मा.धा.वृत्तिसम्मतः पाठः ।
प्रैण्praiṇ#01.0528parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतिप्रेरणश्लेषणेषु(gatipreraṇaśleṣaṇeṣu)— to go,to inspire, to send,to touch,to hug, to embrace
ध्रण्dhraṇ#01.0529parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: उपदेशे नान्तोयम् । रषाभ्याम्... इति णत्वम् । नोपदेशफलं यङ्लुकि । बणेत्यपि केचित् । बणति ' इति कौमुदी । क्षीरस्वामी अमुं न पठति ।
बण्baṇ#01.0530parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
कन्kan#01.0531parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
दीप्तिकान्तिगतिषु(dīptikāntigatiṣu)— to glow, to shine, to approach
Kommentar: दीप्तिः = प्रकाशः , कान्तिः = शोभा ' इति क्षीरस्वामी ।
स्तन्stan#01.0532parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: शब्दे च देवशब्दे च स्तनति स्तनयेत् क्रमात् ' ( श्लो. 127) इति देवः । ' स्तन ' इति न्यासकारः (8.3.86) । तत् भाष्यविरोधात् उपेक्ष्यम् इति कृदन्तरूपमाला ।
वन्van#01.0533parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: सम्भक्तिशब्दयोः ' इति वोपदेवः । ' याचने वनुते शब्दे च सम्भक्तौ च वनेदिति ' (श्लो. 124) इति देवः ।
वन्van#01.0534parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
सम्भक्तौ(sambhaktau)— to serve, to be slave, to have problem
Kommentar: ' सम्भक्तौ च वनेदिति ' (श्लो. 124) इति देवः । ' भक्तौ । भक्तिः भजनम् ' इति क्षीरस्वामी । ' वनेरर्थभेदात् पुनः पाठः ' इति मैत्रेयरक्षितौ ।
सन्san#01.0535parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
सम्भक्तौ(sambhaktau)— to serve, to help, to be slave, to have problem
Kommentar: दाने सनोति सनुते, सम्भक्तौ तु सनेदिति ' (श्लो. 128) इति देवः ।
अम्am#01.0536parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ शब्दे सम्भक्तौ च(gatau śabde sambhaktau ca)— to go, to sound, to serve, to help, to be slave
Kommentar: गत्यदावमतीति स्याद् रोगे स्यादामयत्यमेः ' (श्लो. 147) इति देवः ।
द्रम्dram#01.0537parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
हम्म्hamm#01.0538parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
मीम्mīm#01.0539parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ शब्दे च(gatau śabde ca)— to go, to talk
Kommentar: शब्दे च ' इति क्षीरस्वामी । शब्दार्थे त्वकर्मकः । ' मीम ' इत्यपि धातुकाव्ये (1.60) पाठः ।
चम्cam#01.0540parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अदने(adane)— to eat
छम्cham#01.0541parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अदने(adane)— to eat
जम्jam#01.0542parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अदने(adane)— to eat
झम्jham#01.0543parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अदने(adane)— to eat
Kommentar: जिमिं केचित् पठन्ति । ' जेमति ' इति कौमुदी ।
जिम्jim#01.0544parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अदने(adane)— to eat
क्रम्kram#01.0545parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
पादविक्षेपे(pādavikṣepe)— to walk,to step,to go ahead,to cross,to leap,to ascend, to protect, to approach
Kommentar: पदविक्षेपे ' इति कुत्रचित् पाठः । पादविक्षेपः = पादन्यासः ।
अय्ay#01.0546ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
वय्vay#01.0547ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
पय्pay#01.0548ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: यय ' इति मैत्रेयः ।
मय्may#01.0549ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
चय्cay#01.0550ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
तय्tay#01.0551ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
नय्nay#01.0552ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ रक्षणे च(gatau rakṣaṇe ca)— to go
Kommentar: रक्षणे च ' इति मैत्रेयः । क्षीरस्वामी तु ' नय ' इति पपाठ । सः पाठः चिन्त्यः । सर्वत्र णोपदेशेनैव उपलम्भात् ।
दय्day#01.0553ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु(dānagatirakṣaṇahiṃsā'dāneṣu)— to accept, to recieve, to obtain, to go, to protect, to kill, to hurt, to injure, to accept, to take
Kommentar: आदानम् = ग्रहणम् ।
रय्ray#01.0554ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
यय्yay#01.0555ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
ऊय्ūy#01.0556ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
तन्तुसन्ताने(tantusantāne)— to weave,to sew
पूय्pūy#01.0557ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
विशरणे दुर्गन्धे च(viśaraṇe durgandhe ca)— to split,to stink, to cut
क्नूय्knūy#01.0558ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
शब्दे उन्दने च(śabde undane ca)— to sound,to be wet
Kommentar: उन्दनम् = क्लेदनम् ।
क्ष्माय्kṣmāy#01.0559ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
विधूनने(vidhūnane)— to tremble,to shake, to quake, to shake
स्फाय्sphāy#01.0560ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow,to increase,to expand
प्याय्pyāy#01.0561ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow,to increase,to expand
Kommentar: प्रायेणायमाङ्पूर्वः ।
ताय्tāy#01.0562ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सन्तानपालनयोः(santānapālanayoḥ)— to spread,to protect
Kommentar: सन्तानः = प्रबन्धः । आद्ये अकर्मकः । द्वितीये सकर्मकः ।
शल्śal#01.0563ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
चलनसंवरणयोः(calanasaṃvaraṇayoḥ)— to go, to cover
Kommentar: गतौ शलति संवृत्यां चलने शलते शलेः ' (श्लो. 154) इति देवः ।
वल्val#01.0564ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
संवरणे सञ्चरणे च(saṃvaraṇe sañcaraṇe ca)— to cover, to hide, to go
Kommentar: संवरणे ' इत्येव क्षीरतरङ्गिणी । ' संवृतौ ' इति जैनेन्द्रे । ' चलने संवरणे च ' इति कातन्त्रः । ' स्मृतौ ' इति वोपदेवः । ' संवरणे प्रसारे ' इति काशकृत्स्नः । इतः पूर्वं भ्वादौ ' वल निष्पत्तौ फलितभावे ' इति पठितम् । अन्यत्र कोशेषु अस्य पाठो न दृश्यते । ' वलतेरात्मनेपदम् अनित्यम् ' इति वामनालङ्कारे (5.2.3) ।
वल्ल्vall#01.0565ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
संवरणे सञ्चरणे च(saṃvaraṇe sañcaraṇe ca)— to cover, to hide, to go
Kommentar: अमुं धातुं क्षीरस्वामी न पठति । ' चलने च ' इति कातन्त्रः । ' सौत्रोयं धातुः ' इति द. उ. वृत्त्याम् । (1.52) काषकृत्स्नीये ' संवरणे ' इति पठित्वा इतः पूर्वं ( भ्वादौ ) ' वल्ल निष्पत्तौ ' इत्यपि पृथक् पठितः ।
मल्mal#01.0566ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
धारणे(dhāraṇe)— to wear, to hold, to possess
मल्ल्mall#01.0567ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
धारणे(dhāraṇe)— to wear, to hold, to possess
भल्bhal#01.0568ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
परिभाषणहिंसादानेषु(paribhāṣaṇahiṃsādāneṣu)— to speak, to kill, to destroy, to injure, to give, to donate
भल्ल्bhall#01.0569ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
परिभाषणहिंसादानेषु(paribhāṣaṇahiṃsādāneṣu)— to speak, to kill, to destroy, to injure, to give, to donate
कल्kal#01.0570ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
शब्दसङ्ख्यानयोः(śabdasaṅkhyānayoḥ)— to sound, to count
Kommentar: ' कलेः कालयति क्षेपे गतिसङ्ख्या नयोर्द्वयोः । कलयेत्, शब्दसङ्ख्यान - विषये कलते शपि ' (श्लो. 155) इति देवः ।
कल्ल्kall#01.0571ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
अव्यक्ते शब्दे अशब्दे च(avyakte śabde aśabde ca)— to sound indistinctly, to be quiet
Kommentar: कल्ल अशब्दे ' इति क्षीरस्वाम्यादयः । ' अशब्दः = तूष्णीम्भावः ' इति ते विवृण्वन्ति ।
तेव्tev#01.0572ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
देवने(devane)— to play, to sport
देव्dev#01.0573ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
देवने(devane)— to play, to sport
Kommentar: अर्दने देवयेद्दीव्येत् क्रीडादौ परिकूजने । देवयेतेदितो दिन्वेद्देवेर्देवेत देवने (श्लो. 160-61) - देवः ।
सेव्sev#01.0574ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
Kommentar: शेवृ ' इत्यप्येके । ' सेचने ' इति केचित् । ' सेवृ ' इति परे । दन्त्यादित्वं भाष्यविरोधात् उपेक्ष्यम् । भाष्ये ' अजादन्त्यपराः सादयः षोपदेशाः ... ' इति दृश्यते ।
गेव्gev#01.0575ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
Kommentar: ' खेवृ ' इत्यप्येके ।
ग्लेव्glev#01.0576ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
Kommentar: ' क्लेवृ ' इत्यप्येके ।
पेव्pev#01.0577ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
Kommentar: ' सेचने ' इति मैत्रेयः । क्षीरस्वामिमैत्रेयादीनां मतेनास्य पाठः ।
मेव्mev#01.0578ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
Kommentar: मा.धा.वृत्तौ तु मैत्रेयसम्मतपाठत्वेन अयम् उत्पातः ।
म्लेव्mlev#01.0579ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
Kommentar: ' शेवृ खेवृ केवृ ' इत्यप्येके ।
शेव्śev#01.0580ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
खेव्khev#01.0581ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
प्लेव्plev#01.0582ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
केव्kev#01.0583ātmanepadaseṭsakarmakaS. 27
सेवने(sevane)— to serve, to devote oneself, practise
रेव्rev#01.0584ātmanepadaseṭakarmakaS. 27
प्लवगतौ(plavagatau)— to leap, to jump, to cross by flying, to cross by swimming
Kommentar: ' प्लवगतिः = प्लुतिगतिः ' इति मा.धा.वृत्तौ । ' प्लुतिगतौ ' इति क्षीरस्वामी ।
मव्य्mavy#01.0585parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
बन्धने(bandhane)— to hinder, to tie, to bind, to stop, to resist
सूर्क्ष्य्sūrkṣy#01.0586parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
ईर्ष्यायाम्(īrṣyāyām)— to envy, to grudge
Kommentar: ' ईर्ष्या = कामजम् असहनम् ' इति क्षीरस्वामी । ' ईर्ष्यायामादरे चार्थे क्रमात् सूर्क्ष्यति सूर्क्षति ' (श्लो. 170) इति देवः ।
ईर्क्ष्य्īrkṣy#01.0587parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
ईर्ष्यायाम्(īrṣyāyām)— to envy, to grudge
Kommentar: ईर्ष्या = असहनम्
ईर्ष्य्īrṣy#01.0588parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
ईर्ष्यायाम्(īrṣyāyām)— to envy, to grudge
Kommentar: ईर्ष्या = कामजम् असहनम् ' इति क्षीरस्वामी ।
हय्hay#01.0589parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: भक्तिशब्दयोः इत्येके ' इति धातुकाव्यव्याख्या । (1.66)
शुच्य्śucy#01.0590parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
अभिषवे(abhiṣave)— to bathe, to give bath, to extract, to churn, to print
Kommentar: चुच्य इत्येके ' इति कौमुदी । अभिषवः नाम अवयवानां शिथिलीकरणं सुरायाः सन्धानं च । अभिषवः स्नानम् इति चन्द्रः ।
चुच्य्cucy#01.0591parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
अभिषवे(abhiṣave)— to bathe, to give bath, to extract, to churn, to print
हर्य्hary#01.0592parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतिकान्त्योः(gatikāntyoḥ)— to go,to glow, to shine
अल्al#01.0593parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
भूषणपर्याप्तिवारणेषु(bhūṣaṇaparyāptivāraṇeṣu)— to decorate, to satisfy, to fulfill, to get rid of, to complete
फल्phal#01.0594parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विशरणे(viśaraṇe)— to blossom, to bear fruits
Kommentar: विशरणम् अवयवानां विभागः ।
मील्mīl#01.0595parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
निमेषणे(nimeṣaṇe)— to blink, to wink
Kommentar: निमेषणम् = सङ्कोचः ।
श्मील्śmīl#01.0596parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
निमेषणे(nimeṣaṇe)— to blink, to wink
Kommentar: ' निमेषणम् = सङ्कोचनम् । क्ष्मील इति चान्द्राः ' इति तरङ्गिण्याम् । ' निमेषणे = अक्षिनिमेषे ' इति काशकृत्स्नः ।
स्मील्smīl#01.0597parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
निमेषणे(nimeṣaṇe)— to blink, to wink
Kommentar: निमेषणम् = सङ्कोचः । ' श्मील निमेषणे । क्ष्मील इति चान्द्राः ' इति क्षीरस्वामी ।
क्ष्मील्kṣmīl#01.0598parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
निमेषणे(nimeṣaṇe)— to blink, to wink
Kommentar: निमेषणम् = सङ्कोचनम् इति धातूकाव्ये । ' चान्द्रसम्मतः क्ष्मील इति पाठः ' इति क्षीरस्वामी ।
पील्pīl#01.0599parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
प्रतिष्टम्भे(pratiṣṭambhe)— to be mad, to be insane, to stop, to resist, to obstruct
Kommentar: प्रतिष्टम्भः = रोधनम् ।
नील्nīl#01.0600parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
वर्णे(varṇe)— to color, to dye, to paint, to darken
Kommentar: णील ' इति मा.धा. वृत्तिः । ' वर्णेवर्णोपलक्षितायां क्रियायाम् । यथा - श्वेतं नीलति मरकतकान्त्या ' इति क्षीरस्वामी ।
शील्śīl#01.0601parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
समाधौ(samādhau)— to meditate,to practise, to concentrate, to think, to pray, to worship
Kommentar: समाधौ श (शी ?) लतीति स्यात् शीलयत्युपधारणे ' (श्लो. 154) इति देवः । ' समाधिः ऐकाग्र्यम् ' इति क्षीरस्वामी ।
कील्kīl#01.0602parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
बन्धने(bandhane)— to nail
कूल्kūl#01.0603parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
आवरणे(āvaraṇe)— to cover
शूल्śūl#01.0604parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
रुजायां सङ्घाते सङ्कोषे च(rujāyāṃ saṅghāte saṅkoṣe ca)— to be ill,to have stomach ache, to have pain
Kommentar: ' रुजायाम् ' इति क्षीरस्वामि - चन्द्र - जैन - काशकृत्स्न - कातन्त्र - हेमचन्द्रादयः ।
तूल्tūl#01.0605parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
निष्कर्षे(niṣkarṣe)— to extract
Kommentar: निष्कर्षः = निष्कोषणम् । तच्च अन्तर्गतस्य बहिर्निस्सारणम् ।
पूल्pūl#01.0606parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect,to gather,to heap up,to assemble
Kommentar: सङ्घाते पूलयेत्पूलेत्पूलेः स्तां णिशपोः क्रमात् ' (श्लो. 156) इति देवः ।
मूल्mūl#01.0607parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
प्रतिष्ठायाम्(pratiṣṭhāyām)— to root, to be firm, to establish
Kommentar: ' मूलेः प्रतिष्ठितौ मूलेद् रोहणे मूलयेदिति ' (श्लो. 157) इति देवः । ' मुल इति नन्दी ' इति क्षीरस्वामी ।
फल्phal#01.0608parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
निष्पत्तौ(niṣpattau)— to succeed, to complete, to conclude, to get good results
Kommentar: फलेर्विशरणे फुल्लं फलितम् फलति त्रयम् । आदितोनादिस्त्वन्त्ये रूपे निष्पत्तिवाचिनः ' (श्लो. 158-159) इति देवः ।
चुल्ल्cull#01.0609parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
भावकरणे(bhāvakaraṇe)— to give opinion
Kommentar: भावकरणम् = अभिप्रायाविष्कारः ।
फुल्ल्phull#01.0610parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विकसने(vikasane)— to develop, to glow, to blossom, to flourish
चिल्ल्cill#01.0611parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
शैथिल्ये भावकरणे च(śaithilye bhāvakaraṇe ca)— to loosen, to express, to speak out
Kommentar: भावकरणम् = अभिप्रायाविष्कारः ।
तिल्til#01.0612parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: तिल्ल ' इत्येके ।
तिल्ल्till#01.0613parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
वेल्vel#01.0614parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
चलने(calane)— to go, walk
Kommentar: वेलेत्तु चलने वेलेर्वरणे विलतीति शे ' (श्लो. 157) इति देवः । ' गतौ ' इति काशकृत्स्नकातन्त्रौ पठतः । ' वेल्लृ ' इति पठित्वा ' वेल्लेर्द्विर्बद्धो लकारः वेल्लति ' इति क्षीरस्वामी ।
चेल्cel#01.0615parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
चलने(calane)— to go, walk
केल्kel#01.0616parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
चलने(calane)— to go, walk
खेल्khel#01.0617parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
चलने(calane)— to go, walk
क्ष्वेल्kṣvel#01.0618parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
चलने(calane)— to go, walk
वेल्ल्vell#01.0619parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
चलने(calane)— to go, walk
Kommentar: तरङ्गिण्यां पाठोयं न दृश्यते । मैत्रेयसम्मतः पाठः इति धातुवृत्तिदर्शनात् ज्ञायते ।
चेल्ल्cell#01.0620parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
चलने(calane)— to go, walk
पेल्pel#01.0621parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
फेल्phel#01.0622parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
शेल्śel#01.0623parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go, walk
Kommentar: चलने ' इति चन्द्रः । ' चलगत्योः ' इति वोपदेवः । अयं धातुः काशकृत्स्नीयपाठे नोपलभ्यते । केचित् ' सेलृ ' इति पठन्ति । ' षेलृ इत्येके ' इति कौमुदी ।
सेल्sel#01.0624parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go, walk
स्खल्skhal#01.0625parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
सञ्चलने(sañcalane)— to stumble,to totter,to deviate,to blunder,to err,to stammer,to drop
Kommentar: ' प्रतिघातेप्यस्ति ' इति धातुकाव्यव्याख्या । (1.70) घटादिषु पठितोयं भोजेन ।
खल्khal#01.0626parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
सञ्चये चलने च(sañcaye calane ca)— to gather, to collect,to move, to shake
Kommentar: ' चकारात् चलने च ' इति क्षीरस्वामी ।
गल्gal#01.0627parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
अदने स्रवणे च(adane sravaṇe ca)— to eat,to swallow, to drip,to flow,to dissolve
Kommentar: धातूनामनेकार्थत्वात् स्रवणेप्ययं धातुः इति क्षीरस्वामी ।
सल्sal#01.0628parasmaipadaseṭsakarmakaS. 27
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' सल ' इति क्षीरस्वामी ।
दल्dal#01.0629parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
विशरणे विदारणे च(viśaraṇe vidāraṇe ca)— to break,to split,to expand,to open,to cut,to decline, to wither, to tear, to fade
Kommentar: विशरणम् अवयवानां विभागः । ' विदारणे ' इति मैत्रेयः । ' विदारणे शपि दलेद्दालयेदिति णौ दलेः ' (श्लो. 159) इति देवः ।
श्वल्śval#01.0630parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
आशुगमने(āśugamane)— to go fast
Kommentar: शल ' इति क्षीरस्वामी । ' आशुगतौ ' इति काशकृत्स्न - कातन्त्र - शाकटायनादयः । ' वेगे ' इति वोपदेवः ।
श्वल्ल्śvall#01.0631parasmaipadaseṭakarmakaS. 27
आशुगमने(āśugamane)— to go fast
खोल्khol#01.0632parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
गतिप्रतिघाते(gatipratighāte)— to limp
खोर्khor#01.0633parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
गतिप्रतिघाते(gatipratighāte)— to limp
धोर्dhor#01.0634parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
गतिचातुर्ये(gaticāturye)— to go quickly,to run,to trot,to be skillful
Kommentar: ' धोरितकम् अश्वानां गतिविशेषः ' इति बालमनोरमा ।
त्सर्tsar#01.0635parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
छद्मगतौ(chadmagatau)— to creep,to crawl,to proceed crookedly, to proceed fraudulently
क्मर्kmar#01.0636parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
हूर्छने(hūrchane)— to be crooked
Kommentar: हूर्च्छनम् = कौटिल्यम् ।
अभ्र्abhr#01.0637parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
वभ्र्vabhr#01.0638parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: गतौ - चलने ' इति काशकृत्स्नः ।
मभ्र्mabhr#01.0639parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
चर्car#01.0640parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ भक्षणे च(gatau bhakṣaṇe ca)— to go, to walk, to eat, to graze
Kommentar: अयं धातुः भक्षणार्थेपि प्रयुज्यते । मा.धा.वृत्तौ लिख्यते - ' चरतिर्भक्षणार्थोपि ' । किन्तु पुरुषकारः भक्षणार्थकत्वं न अङ्गीकरोति । सः लिखति - ' यथा तु भक्षणेपि प्रयुज्यते चरिः इति मैत्रेयरक्षितः, तथा नायं पाठोस्ति । अपि तु अर्थवशेन केनचित् प्रक्षिप्तः इति गम्यते ' इति । संशये चारयेत् गत्याम् चरति ' (श्लो. 153) इति देवः ।
ष्ठिव्ṣṭhiv#01.0641parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
निरसने(nirasane)— to spit
Kommentar: ष्ठीवति ष्ठीव्यतीत्येते स्यातां निरसने ष्ठिवेः ' (श्लो. 162) इति देवः । " अत्र द्वितीयः थकारः ठकारो वा इति वृत्तिः । आचार्येण शिष्येभ्यः उभयथा प्रतिपादनात् उभयमपि प्रमाणमिति व्याख्यातारः " - मा.धा.वृत्तिः ।
जिji#01.0642parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
जये(jaye)— to prosper, to flourish
Kommentar: जयः उत्कर्षप्राप्तिः । अकर्मकोयम् ' इति सिद्धान्तकौमुदी । मा.धा.वृत्तौ अपि अस्य धातोः अकर्मकत्वम् एव उक्तम् । ' जयेज्जयाभिभवयोराद्येर्थेसावकर्मकः । उत्कर्षप्राप्तिः आद्येर्थे द्वितीयेर्थे सकर्मकः ' (श्लो. 13-14) इति दैवश्लोकः अपि अत्र उपोद्बलकः । किन्तु कृदन्तरूपमालायां तु - ' जयः - उत्कर्ष - प्राप्तिः , अभिभवश्च । आद्ये अकर्मकः द्वितीये सकर्मकः इति पङ्क्तिः दृश्यते ।
जीव्jīv#01.0643parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
प्राणधारणे(prāṇadhāraṇe)— to live,to revive,to live upon, to survive
Kommentar: धात्वर्थसङ्गृहीतकर्मत्वेन अस्य धातोः अकर्मकत्वम् ।
पीव्pīv#01.0644parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
स्थौल्ये(sthaulye)— to be fat, to be thick
मीव्mīv#01.0645parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
स्थौल्ये(sthaulye)— to be fat, to be thick
तीव्tīv#01.0646parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
स्थौल्ये(sthaulye)— to be fat, to be thick
नीव्nīv#01.0647parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
स्थौल्ये(sthaulye)— to be fat, to be thick
क्षीव्kṣīv#01.0648parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
निरसने(nirasane)— to spit
Kommentar: ' मैत्रेयसम्मतः पाठोयम् ' इति मा.धा. वृत्तितः ज्ञायते । ' क्षिवु ' इति तत्वबोधिनी । ' क्षेवु ' इति चन्द्रः ।
क्षेव्kṣev#01.0649parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
निरसने(nirasane)— to spit
ऊर्व्ūrv#01.0650parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
तूर्व्tūrv#01.0651parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
थूर्व्thūrv#01.0652parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
दूर्व्dūrv#01.0653parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
धूर्व्dhūrv#01.0654parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
गूर्व्gūrv#01.0655parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
उद्यमने(udyamane)— to endeavour
मूर्व्mūrv#01.0656parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
बन्धने(bandhane)— to bind, to hinder
पूर्व्pūrv#01.0657parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
पूरणे(pūraṇe)— to fill, to complete
Kommentar: गुर्द पूर्वनिकेतने ' इति चुरादिषु पठितस्य धातोः केषाञ्चित् मतेन ' गुर्द पूर्व ' इति व्यत्यस्तपाठपक्षे धातुरयम् उपात्तः । ' पूर्व पूर्वनिकेतने ' इति धातुकाव्यपाठः (3-31) । ' पूरणे पूर्वतीति स्यात् पूर्वयेत् णौ निकेतने ' (श्लो. 162) इति देवः ।
पर्व्parv#01.0658parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
पूरणे(pūraṇe)— to fill, to complete
मर्व्marv#01.0659parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
पूरणे(pūraṇe)— to fill, to complete
Kommentar: गतौ च द्रुमे ' इति धातुकाव्यव्याख्यायाम् । (1.73)
चर्व्carv#01.0660parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अदने(adane)— to chew,to eat,to bite
भर्व्bharv#01.0661parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: अयमीदिदपि क्वचित् पठ्यते ' इति मा.धा.वृत्तिः।
पर्ष्parṣ#01.0662ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
स्नेहने(snehane)— to be wet, to be slippery
बंह्baṃh#01.0663ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow
कर्व्karv#01.0664parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
दर्पे(darpe)— to boast, to be egoistic, to be proud
खर्व्kharv#01.0665parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
दर्पे(darpe)— to boast, to be egoistic, to be proud
गर्व्garv#01.0666parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
दर्पे(darpe)— to boast, to be egoistic, to be proud
Kommentar: माने गर्वयते , दर्पे गर्वतीति भवेच्छपि ' (श्लो.161) इति देवः ।
अर्व्arv#01.0667parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
शर्व्śarv#01.0668parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
सर्व्sarv#01.0669parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: ' षर्वधातुष्षोपदेशः ' - बालमनोरमा ।
इन्व्inv#01.0670parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
व्याप्तौ(vyāptau)— to pervade,to occupy
पिन्व्pinv#01.0671parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेवने सेचने च(sevane secane ca)— to sprinkle,to make wet, to serve
Kommentar: सेचने ' इति केचित् ।
मिन्व्minv#01.0672parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेवने सेचने संस्रने च(sevane secane saṃsrane ca)— to sprinkle,to make wet, to serve
Kommentar: ' मूर्धन्योष्मादिरित्येके ' इति कौमुदी । ' सेचने ' इति क्षीरतरङ्गिणी । ' स्रंसने इति मैत्रेयः ' इति धातुवृत्तिटीका । धातुवृत्तौ तु - ' सेचने इति क्षीरतरङ्गिण्याम् । सेचने इति पाठो मैत्रेयस्य च ' इत्युक्तम् ।
निन्व्ninv#01.0673parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेवने सेचने संस्रने च(sevane secane saṃsrane ca)— to sprinkle,to make wet, to serve
Kommentar: ' सेचने ' इति क्षीरतरङ्गिण्याम् । स्रंसने इति मैत्रेयः ।
सिन्व्sinv#01.0674parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेवने सेचने च(sevane secane ca)— to sprinkle,to make wet, to serve
हिन्व्hinv#01.0675parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
प्रीणने(prīṇane)— to please,to satisfy, to calm down
दिन्व्dinv#01.0676parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
प्रीणने(prīṇane)— to please,to satisfy, to calm down
Kommentar: अर्दने देवयेद्, दीव्येत् क्रीडादौ , परिकूजने । देवयेत , इदितो दिव्येत्, देवर्देवेत देवने ' ( श्लो. 160 - 161) इति देवः ।
धिन्व्dhinv#01.0677parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
प्रीणने(prīṇane)— to please,to satisfy
जिन्व्jinv#01.0678parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
प्रीणने(prīṇane)— to be satisfied
रिन्व्rinv#01.0679parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
रन्व्ranv#01.0680parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
धन्व्dhanv#01.0681parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
कृन्व्kṛnv#01.0682parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ हिंसाकरणयोश्च(gatau hiṃsākaraṇayośca)— to go, to kill, to hurt, to destroy, to irritate
Kommentar: चकारात् गतौ अपि ।
मव्mav#01.0683parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
बन्धने(bandhane)— to tie, to restrict, to hinder
अव्av#01.0684parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु(rakṣaṇagatikāntiprītitṛptyavagamapraveśaśravaṇasvāmyarthayācanakriyecchādīptyavāptyāliṅganahiṃsādānabhāgavṛddhiṣu)— to protect,to go, to desire, to wish, to love, to please, to satisfy, to enter, to hear, to own, to order, to command, to request, to beg, to act, to glow, to shine, to obtain, to hug, to embrace, to kill, to hurt, to grow, to gain power
Kommentar: ' अव - रक्षणे गतौ कान्तौ प्रीतौ तृप्तौ द्युतौ श्रुतौ । प्राप्तौ श्लेषेर्थने वेशे भागे वृद्धौ ग्रहे वधे । स्वाम्यर्थेवगमे कामे कृतौ ' इति वोपदेवः ।
धाव्dhāv#01.0685ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतिशुद्ध्योः(gatiśuddhyoḥ)— to run,to flow,to cleanse,to wash
Kommentar: शुद्धौ ' इति क्षीरस्वामी । ' जवे च ' इति द्रुमे । उपपूर्वकात् स्तुत्यर्थता ।
धुक्ष्dhukṣ#01.0686ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु(sandīpanakleśanajīvaneṣu)— to kindle,to get tired, to be weary,to live
धिक्ष्dhikṣ#01.0687ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु(sandīpanakleśanajīvaneṣu)— to kindle,to get tired, to be weary,to live
वृक्ष्vṛkṣ#01.0688ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
वरणे(varaṇe)— to cover, to like, to prefer, to choose, to select
शिक्ष्śikṣ#01.0689ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
विद्योपादाने(vidyopādāne)— to learn,to practise, to study, to gain knowledge
Kommentar: शिक्षतेर्जिज्ञासायाम् ' इति वार्तिकं नियमार्थम् इत्यभिप्रयत्नः , अयं धातुः शिक्षाभिन्नार्थे परस्मैपदी इति क्षीरस्वामिप्रभृतयः आहुः । किन्तु नैतत् वार्तिकं नियमार्थम् इति कैयटन्यासपदमञ्जरीधातुवृत्त्यादिषु स्पष्टम् । अतः सर्वत्र आत्मनेपदम् एव इति सिद्धान्तः ।
भिक्ष्bhikṣ#01.0690ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
भिक्षायामलाभे लाभे च(bhikṣāyāmalābhe lābhe ca)— to ask,to beg, to request
Kommentar: याञ्चायाम् ' इति सर्वेषु दृष्टः पाठः । " स्वामी तु ' अव्यक्तायां वाचि ' चेति पठित्वा इमावपि भिक्षधातोः अर्थौ इति मन्यते " इति तत्त्वबोधिनी ।
क्लेश्kleś#01.0691ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
अव्यक्तायां वाचि(avyaktāyāṃ vāci)— to speak inarticulately,to irritate, to give pain
Kommentar: बाधने ' इति दुर्गः । ' उपतापे ' इति कविकल्पद्रुमः । अत्र स्वामी ' क्लेश व्याक्तायां वाचि च ' इति पठन् इमौ अपि पूर्वधातोः अर्थावेवाह । चन्द्र - मैत्रेय - सम्मताकार - देवादयः तु धात्वन्तरमेव आहुः । ' व्यक्तोक्तौ क्लेशते क्लेशेः क्लिश्नातीति तु बाधते । दिवादेरुपतापेर्थे तङि स्यात् क्लिश्यते पदम् ' (श्लो. 163.164) इति देवः ।
दक्ष्dakṣ#01.0692ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ शीघ्रार्थे च(vṛddhau śīghrārthe ca)— to prosper, to grow, to act fastm to be quick, to be alert
दीक्ष्dīkṣ#01.0693ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
मौण्ड्येज्योपनयननियमव्रतादेशेषु(mauṇḍyejyopanayananiyamavratādeśeṣu)— to shave, to perform a sacrifice, to initiate a mantra, to perform sacred thread ceremony, to practise self-restraint, to teach religious activities
Kommentar: ' मौण्ड्यं = वपनम् , इज्या = यजनम् , उपनयनम् = मौञ्जीबन्धः, नियमः = संयमः , व्रतादेशः = संस्कारादेशकथनम् ' इति क्षीरस्वामी । " अस्यार्थौ व्रतसम्प्राप्ति: तद्भेदाः कथिता इमे । सा च मौण्ड्यात् क्वचित्, क्वापि दीक्षणीयादिकेज्यया ॥ उपनीत्या क्वचित् , क्वापि नियमग्रहमात्रतः । क्वचित् गुर्वादिनन्दे ते (?) व्रतमस्त्विति शासनात् ॥ ... दीक्षते वाग्गमी यजमानस्तु माणवः । तपसे च महानाम्न्यै (?) तत्र ह्यादेशना व्रतम् ॥" इति धातुकाव्यव्याख्याने प्रोक्तम् ।
ईक्ष्īkṣ#01.0694ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
दर्शने(darśane)— to see, to perceive
ईष्īṣ#01.0695ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतिहिंसादर्शनेषु(gatihiṃsādarśaneṣu)— to go, to kill, to see
Kommentar: ईषतीतीष उञ्छेर्थे, गत्यादावीषते भवेत् ' (श्लो. 169) इति देवः ।
भाष्bhāṣ#01.0696ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to articulate, to explain, to elocute
वर्ष्varṣ#01.0697ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
स्नेहने(snehane)— to be wet, to be slippery
Kommentar: स्नेहे तु वर्षते ' (श्लो. 176) इति देवः । ' पर्ष ' इति क्षीरस्वामी । चन्द्रकाशकृत्स्नकातन्त्रहेरम्बवोपदेवादयः न पठन्ति । शाकटायनदेवमैत्रे मैत्रेयसायणभट्टोजिदीक्षितादयः ' वर्ष स्नेहने ' इति अभ्युपगच्छन्ति । स्नेहनं - स्निग्धीभावः । ' पर्ष - वर्ष ' इति पृथक्त्वेन मैत्रेयः पठति ।
गेष्geṣ#01.0698ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
अन्विच्छायाम्(anvicchāyām)— to search,to investigate, to find out, to seek
Kommentar: ग्लेषृ ' इत्येके । अन्विच्छा - अन्वेषणा ।
ग्लेष्gleṣ#01.0699ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
अन्विच्छायाम्(anvicchāyām)— to search,to investigate, to find out, to seek
पेष्peṣ#01.0700ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
प्रयत्ने(prayatne)— to try, to attempt
Kommentar: एषृ ' इति धातोः पाठान्तरम् इदम् ।
एष्eṣ#01.0701ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
प्रयत्ने(prayatne)— to try, to attempt
येष्yeṣ#01.0702ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
प्रयत्ने(prayatne)— to try, to attempt
जेष्jeṣ#01.0703ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
नेष्neṣ#01.0704ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
एष्eṣ#01.0705ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
प्रेष्preṣ#01.0706ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
रेष्reṣ#01.0707ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to snicker, to sound inarticulately
Kommentar: धातुममुं क्षीरस्वामी चन्द्रसम्मतत्वेन पठति । अयं स्वभावाद् वृकध्वनौ वर्तते ।
हेष्heṣ#01.0708ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to snicker, to sound inarticulately
Kommentar: स्वभावादयम् अश्वशब्दे वर्तते । ' अव्यक्ते शब्दे ' इति धातुपाठे बहुत्र पठितम् । लोकप्रयोगानुसारेण तेषां प्रतिनियतविषयत्वं बोध्यम् । तथाहि - " कौक्षे कर्दति, पर्दते गुदरवे, रेषेति वार्के भवेत् । बुक्कोपि श्वरवे भषेति हयजे ह्रेषेति हेषेति च ' इति केशवस्वामी " इति माधवीये प्रतिपादितम् ।
ह्रेष्hreṣ#01.0709ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to snicker, to sound inarticulately
कास्kās#01.0710ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
शब्दकुत्सायाम्(śabdakutsāyām)— to cough
Kommentar: शब्दस्य कुत्सा रोगित्वात् ' इति क्षीरतरङ्गिणी ।
भास्bhās#01.0711ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to shine,to appear,to become evident, to glow
नास्nās#01.0712ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: ' शब्दार्थे नासते नासेः कौटिल्ये नसते नसेः ' (श्लो. 184) इति देवः ।
रास्rās#01.0713ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
नस्nas#01.0714ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
कौटिल्ये(kauṭilye)— to be crooked
Kommentar: शब्दार्थे नासते नासेः कौटिल्ये नसते नसेः ' (श्लो. 184) इति देवः ।
भ्यस्bhyas#01.0715ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
भये(bhaye)— to fear, to be afraid
Kommentar: भेषृ इति चन्द्रः ' इति क्षीरस्वामी ।
शंस्śaṃs#01.0716ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
इच्छायाम्(icchāyām)— to wish
Kommentar: आशंसे स्यादिच्छायां शंसतीति स्तुतौ भवेत् । हिंसायां शसति ' (श्लो. 183) इति देवः । क्त्वा - ल्यपोः विषये अत्र विविधानि मतानि कृदन्तरूपमालायां दर्शितानि । अन्ते च लिख्यते - ' ईदृशेषु स्थलेषु प्रयोगाः पाठाः च अनियताः दृश्यन्ते ' इति ।
ग्रस्gras#01.0717ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
अदने(adane)— to eat,to devour,to swallow,to consume,to seize,to eclipse
ग्लस्glas#01.0718ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
अदने(adane)— to eat,to devour,to swallow,to consume,to seize,to eclipse
ईह्īh#01.0719ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
चेष्टायाम्(ceṣṭāyām)— to try
वंह्vaṃh#01.0720ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow
Kommentar: बहि ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
मंह्maṃh#01.0721ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow
अंह्aṃh#01.0722ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to grow
Kommentar: अहि प्लिह वक्रगतौ ' इति काशकृत्स्नधातुपाठे पठ्यते ' इति क्षीरस्वामी ।
गर्ह्garh#01.0723ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
कुत्सायाम्(kutsāyām)— to blame,to censure
Kommentar: ण्यन्तस्य ग्रहणे ग्रहेर्गृहयते तत्रातदन्ताद् गृहेः भू्वादेः शपि गर्हते, श्नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च । गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत्तथा गर्हयेद् । भूवादेः शपि कुत्सनार्थविषये गर्हेर्भवेद्गर्हते ' (श्लो. 194) इति देवः ।
गल्ह्galh#01.0724ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
कुत्सायाम्(kutsāyām)— to blame,to censure
बर्ह्barh#01.0725ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
प्राधान्ये(prādhānye)— to be eminent, to be superior
Kommentar: केचन दन्त्योष्ठ्यादिम् आहुः । अमुं मैत्रेयो न पठति ।
बल्ह्balh#01.0726ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
प्राधान्ये(prādhānye)— to be eminent, to be superior
Kommentar: केचन दन्त्योष्ठ्यादिम् आहुः ।
वर्ह्varh#01.0727ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
परिभाषणहिंसाच्छादनेषु(paribhāṣaṇahiṃsācchādaneṣu)— to speak,to kill,to hurt, to cover
वल्ह्valh#01.0728ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
परिभाषणहिंसाच्छादनेषु(paribhāṣaṇahiṃsācchādaneṣu)— to speak,to kill,to hurt, to cover
प्लिह्plih#01.0729ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
वेह्veh#01.0730ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
प्रयत्ने(prayatne)— to endeavour, to try
Kommentar: ' वेहृ ' इत्येके इति धा.का.व्याख्या । (1.81) ' दन्त्यौष्ठ्यादिः । केवलौष्ठ्यादिः इत्येके ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
जेह्jeh#01.0731ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
प्रयत्ने गतौ च(prayatne gatau ca)— to endeavour, to try
Kommentar: ' जेहतिर्गत्यर्थोपि ' इति मा.धा.वृत्तौ, कौमुद्याम् च ।
बाह्bāh#01.0732ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
प्रयत्ने(prayatne)— to endeavour, to try
Kommentar: ' ( बेहृ बाहृ इत्यत्र ) आद्यः दन्त्योष्ठ्यादिः । अन्त्यः केवलोष्ठ्यादिः । उभावप्योष्ठ्यादी इत्येके । दन्त्योष्ठ्यादीत्यपरे ' इति सिद्धान्तकौमुदी ।
द्राह्drāh#01.0733ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
निद्राक्षये निक्षेपे च(nidrākṣaye nikṣepe ca)— to wake up, to stay awake
Kommentar: ( ' निक्षेपे ' इति क्षीरस्वामिप्रभृतयः । )
काश्kāś#01.0734ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to shine, to glow
Kommentar: ' काशेर्दीप्तौ काश्येत काशते ' (श्लो. 165) इति देवः ।
ऊह्ūh#01.0735ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
वितर्के(vitarke)— to conjecture,to infer,to guess, to reason, to imagine, to hypothesize
Kommentar: ( वितर्कः - सम्भावना )
गाह्gāh#01.0736ātmanepadaveṭsakarmakaS. 28
विलोडने(viloḍane)— to destroy, to counterattack
Kommentar: विलोडनं क्षोभणम् । ' विलोडनं परिमलनम् ' इति क्षीरस्वामी ।
गृह्gṛh#01.0737ātmanepadaveṭsakarmakaS. 28
ग्रहणे(grahaṇe)— to take,to seize, to accept
Kommentar: ग्लहू ' इति क्षीरस्वामी । ' ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते, तत्रानदन्ताद् गृहेः, भूवादेः शपि गर्हते श्नि तु परे गृह्णत्यगृह्णीत च । गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् , तथा गर्हयेद् , भूवादेः शपि कृत्स्ननार्थविषये गर्हेर्भवेद् गर्हते ' ( श्लो. 194) इति देवः ।
ग्लह्glah#01.0738ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
ग्रहणे अपादाने च(grahaṇe apādāne ca)— to take,to seize, to accept
Kommentar: ग्लहू ' इति स्वामिकाश्यप-सम्मताकारादयः पठन्ति । तदार्षं ग्राह्यम् ' इति मा.धा.वृत्तिः । [ ऊदित्वे तु लुटि इड्विकल्पनात् ' ग्लाढा ' इत्यपि रूपम् इति विशेषः ।]
घष्ghaṣ#01.0739ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
कान्तिकरणे(kāntikaraṇe)— to cleanse, to purify
घुंष्ghuṃṣ#01.0740ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
कान्तिकरणे(kāntikaraṇe)— to cleanse, to purify
घुष्ghuṣ#01.0741parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अविशब्दने(aviśabdane)— to make indistinct sound
Kommentar: विशब्दनम् - प्रतिज्ञानम् । तच्च शब्देन स्वाभिप्रायाविष्करणम् । ततोन्यस्मिन्नर्थे अस्य धातोः प्रयोगः । ' घुषिर् शब्दे ' इत्यन्ये पेठुः । ' घुषेर्विशब्दनादौ णौ घोषयत्यविशब्दने । घोषतीतिदितो घुंषेद् घूंषते कान्तिकर्मणि ' (श्लो. 169-170) इति देवः । इतोधिकं विवरणं मा.धा.वृत्तौ द्रष्टव्यम् ।
अक्ष्akṣ#01.0742parasmaipadaveṭsakarmakaS. 28
व्याप्तौ(vyāptau)— to pervade,to reach
Kommentar: ' सङ्घाते च ' इति क्षीरस्वामी ।
तक्ष्takṣ#01.0743parasmaipadaveṭsakarmakaS. 28
तनूकरणे(tanūkaraṇe)— to sharpen, to peel off
Kommentar: ' तनूकरणम् - स्थूलस्य काष्ठादेः कतिपयावयवापनयनेन सूक्ष्मकरणम् ' इति बालमनोरमा । ' स्यात् तक्षतीति त्वचनेथ वा श्नौ तक्ष्णोति तक्षेच्च तनूक्रियायाम् ' ( श्लो. 183) इति देवः ।
त्वक्ष्tvakṣ#01.0744parasmaipadaveṭsakarmakaS. 28
तनूकरणे(tanūkaraṇe)— to reduce in size
उक्ष्ukṣ#01.0745parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेचने(secane)— to sprinkle,to wet
रक्ष्rakṣ#01.0746parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
पालने(pālane)— to protect,to watch,to take care of
निक्ष्nikṣ#01.0747parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
चुम्बने(cumbane)— to kiss
Kommentar: चुम्बनम् = वक्त्रसंयोगः इति क्षीरस्वामी ।
त्रक्ष्trakṣ#01.0748parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to kiss
स्त्रक्ष्strakṣ#01.0749parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to kiss
तृक्ष्tṛkṣ#01.0750parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: बालमनोरमायां ' त्रक्ष ष्ठ्रक्ष णक्ष गतौ ' इति पठित्वा ' त्रयः अपि अकारमध्याः ' इति पठितम् । तत्वबोधिन्यां माधवीयधातुवृत्त्यादिषु च ' तृक्ष ' इत्येव पाठः ।
स्तृक्ष्stṛkṣ#01.0751parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to kiss
Kommentar: ' अयं षोपधः । षस्य सत्वे ष्टुत्वनिवृत्तिरिति भावः ' इति बालमनोरमा । तत्वबोधिन्यां तु ' स्तृक्ष ' इत्येव पाठः । ' प्टृक्ष ' इति मैत्रेयः ।
नक्ष्nakṣ#01.0752parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
वक्ष्vakṣ#01.0753parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
रोषे सङ्घाते च(roṣe saṅghāte ca)— to be angry,to collect, to gather
Kommentar: ' सङ्घाते ' इति क्षीरस्वामी । ' रोषसंहत्योः ' इति वोपदेवः । ' पालने ' इति पठित्वा ' वक्षते ' इति आत्मनेपदिनः इति काशकृत्स्नः । इतः पूर्वं भ्वादौ ' रोषे ' ( परस्मैपदिनः ) इति च तत्र पठ्यते ।
मृक्ष्mṛkṣ#01.0754parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect, to heap, to pile up
Kommentar: ' मक्ष ' इत्यप्येके इति मैत्रेयः ' इति धातुवृत्तिः । ' म्रक्ष इत्येके ' इति धा. का. । ( 1.8.4 ) ' ... म्रक्षेत् सङ्घाते.. ' (श्लो. ...171) इति देवः ।
म्रक्ष्mrakṣ#01.0755parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect, to heap, to pile up
तक्ष्takṣ#01.0756parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
त्वचने(tvacane)— to cover
Kommentar: ' पक्ष परिग्रहे इत्येके ' इति कौमुदी । ' त्वचनम्=संवरणम्, त्वचो ग्रहणं च ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' ग्रहणमात्रे च इति द्रुमे ' इति धातुकाव्यव्याख्याने । (1- 84) ' स्यात् तक्षतीति त्वचनेथ वा श्नौ तक्ष्णोति तक्षेच्च तनूक्रियायाम् ' ( श्लो. 183) इति देवः । ' त्वक्ष त्वचने ' इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः । ' अस्यैव युक्तता , न तु ' तक्ष ' इत्यस्य ' इति आशयः विस्तरेण विवृतः अस्ति कृदन्तरूपमालायाम् । किन्तु कौमुद्याम् तु ' तक्ष ' इत्येव पाठः दृश्यते ।
पक्ष्pakṣ#01.0757parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
परिग्रहे(parigrahe)— to take side
सूर्क्ष्sūrkṣ#01.0758parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
आदरे(ādare)— to respect, to honor
Kommentar: धातुकाव्य-सिद्धान्तकौमुदी-काशकृत्स्नीयेषु पठितः । ' ईर्ष्यायामादरे चार्थे क्रमात् सूर्क्ष्यति सूर्क्षति ' (श्लो. 170) इति देवः । ' अनादरः इति तु क्वाचित्कः अपपाठः । अवज्ञावहेलनमसूर्क्षणम् इति अमरः ' इति कौमुदी । ' षूर्क्ष ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
सल्sal#01.0759parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go, walk
काङ्क्ष्kāṅkṣ#01.0760parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
काङ्क्षायाम्(kāṅkṣāyām)— to desire, to long for, to wish
वाङ्क्ष्vāṅkṣ#01.0761parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
काङ्क्षायाम्(kāṅkṣāyām)— to desire, to long for, to wish
माङ्क्ष्māṅkṣ#01.0762parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
काङ्क्षायाम्(kāṅkṣāyām)— to desire, to long for, to wish
द्राङ्क्ष्drāṅkṣ#01.0763parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
काङ्क्षायाम् घोरवाशिते च(kāṅkṣāyām ghoravāśite ca)— to desire, to long for, to wish, to caw
Kommentar: घोरनिवाशिते ' इति क्षीरस्वामी । ' चकारात् काङ्क्षायाम् ' इति धातुकाव्यव्याख्याने । (1- 85)
ध्राङ्क्ष्dhrāṅkṣ#01.0764parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
काङ्क्षायाम् घोरवाशिते च(kāṅkṣāyām ghoravāśite ca)— to desire, to long for, to wish, to caw
Kommentar: चकारात् ' काङ्क्षायाम् ' इति पूर्वधातुगतोर्थनिर्देशोत्रापि सम्बध्यते ।
ध्वाङ्क्ष्dhvāṅkṣ#01.0765parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
काङ्क्षायाम् घोरवाशिते च(kāṅkṣāyām ghoravāśite ca)— to desire, to long for, to wish, to caw
Kommentar: चकारात् काङ्क्षार्थः अत्रापि सम्बध्यते ।
शुच्य्śucy#01.0766parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
अभिषवे(abhiṣave)— to bathe, to give bath, to extract, to churn, to print
चूष्cūṣ#01.0767parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
पाने(pāne)— to suck
तूष्tūṣ#01.0768parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
तुष्टौ(tuṣṭau)— to be satisfied, to be happy
पूष्pūṣ#01.0769parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow
मूष्mūṣ#01.0770parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
स्तेये(steye)— to steal to rob
लूष्lūṣ#01.0771parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
भूषायाम्(bhūṣāyām)— to decorate
Kommentar: अयं धातुः सिद्धान्तकौमुद्यां स्वातन्त्र्येण पठितः । माधावीयधातुवृत्तौ ' मूष स्तेये ' इत्यत्र ' लूष इति सुधाकर ' इत्युक्तम् । क्षीरतरङ्गिण्यां तु ' लूषोपीति दुर्गः ' इति दृश्यते ।
रूष्rūṣ#01.0772parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
भूषायाम्(bhūṣāyām)— to decorate
Kommentar: रूष भूषायाम् इति सुधाकरः ' इति सुधाकरपाठत्वेन मा.धा.वृत्तिः । ' आलेपने इत्येके ' इति धातुकाव्ये । (1-86) सिद्धान्तकौमुद्यां तु स्वातन्त्र्येण पठ्यते । क्षीरतरङ्गिण्याम् अयं धातुः न दृश्यते ।
शूष्śūṣ#01.0773parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
प्रसवे(prasave)— to deliver, to give birth
Kommentar: षूष प्रसवे ' इति क्षीरस्वामिमैत्रेयौ । तालव्यादिरिति चरकः । ' शूषा शाकम् ' इति तरङ्गिण्यामुक्तम् । ' शूषम् बलम् ' इति ऋग्वेदे (1.9.10) ' प्रसवः स चानुज्ञा (अभ्यानुज्ञा) ' इति धा.का.व्याख्या (1.86)। उत्पादनमपि प्रसवः इति च तत्रोक्तम् । ' तालव्योष्मादिरिति पारायणिकाः इति स्वामी ' इति धातुवृत्तौ उद्धृतम् । अयं पाठः तरङ्गिण्याम् अक्षरशः नोपलभ्यते । ' तैत्तिरीयके ' सक्षशूष ' इति केचिद्दन्त्यादिं पठन्ति । तदनार्षं, षोपदेशलक्षणविरोधात् ' इति माधवः ।
सूष्sūṣ#01.0774parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
प्रसवे(prasave)— to deliver, to give birth
यूष्yūṣ#01.0775parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
जूष्jūṣ#01.0776parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
भूष्bhūṣ#01.0777parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अलङ्कारे(alaṅkāre)— to adorn,to decorate
Kommentar: .. भूषति भूषयेत् । अलङ्कृतौ ..' (श्लो. 172-3) इति देवः । माधावीयधा धातुवृत्तिपर्या पर्यालोचनया ज्ञायते यत् केचन अमुं धातुं न पठन्ति इति । कौमुद्यादिषु अयं दृश्यते एव ।
ग्लुह्gluh#01.0778ātmanepadaveṭsakarmakaS. 28
ग्रहणे(grahaṇe)— to take,to seize, to accept
ऊष्ūṣ#01.0779parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
रुजायाम्(rujāyām)— to be ill
ईष्īṣ#01.0780parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
उञ्छे(uñche)— to glean, to gather particle by particle
Kommentar: ' ईषतीतीष उञ्च्छेर्थे, गत्यादावीषते भवेत् ' (169) इति देवः ।
कष्kaṣ#01.0781parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
खष्khaṣ#01.0782parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
शिष्śiṣ#01.0783parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: तालव्योष्मादिः । ' शिषः असर्वोपयोगे यौ शेषयेत् शेषतीत्युभे । लुड्यभावादङ़ोशेषीत् शिनष्टीति विशेषणे ' ( श्लो. 178 - 9 ) इति देवः । ' शिषिं पिषिं श्लिष्यतिपुष्यती त्विषिम् ' इति व्याघ्रभूतिवचनात् (काशिका. 7.2.10 ) अनिट्त्वं धातोरस्य बोध्यम् ।
जष्jaṣ#01.0784parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
झष्jhaṣ#01.0785parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: झषेज्झषेत संवृत्यामादाने, हिंसने झषेत् ' ( श्लो. 168 ) इति देवः ।
शष्śaṣ#01.0786parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: तालव्योष्मादिः ।
वष्vaṣ#01.0787parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: वधे ' इति वोपदेवः । दन्त्योष्ठ्यादिः ।
मष्maṣ#01.0788parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
रुष्ruṣ#01.0789parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: शपि रोषति हिंसायां , रोषे रुष्यति रोषयेत् ' ( श्लो. 179 ) इति देवः ।
रिष्riṣ#01.0790parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
भष्bhaṣ#01.0791parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
भर्त्सने(bhartsane)— to bark,to revile, to abuse, to criticise
Kommentar: ' भर्त्सनम् = श्वरवः, यतस्तत्रैवायं (धातुः) प्रसिद्धः ' इति मा.धा.वृत्तिः । क्षीरस्वामी तु कुत्सितशब्दकरणा करणार्थकत्वम् अस्य आह । ' भष बुक्के पिशुनोक्तौ... ' इति क.क.द्रुमे (श्लो. 320)
उष्uṣ#01.0792parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दाहे(dāhe)— to burn
जिष्jiṣ#01.0793parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेचने(secane)— to sprinkle
विष्viṣ#01.0794parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
सेचने(secane)— to sprinkle
Kommentar: सेवने ' इति धातुकाव्यव्याख्यापाठः । (1.38) ' विषेः वेषति सेचने ' ( श्लो. 174) इति देवः । ' आर्याणामुदित् , द्रमिडानां लृदित् ' इति धानपालः । ' पुष्पादि…. ' (3.1.55) इत्यत्र सुधाकरः - ' द्रमिडानाम् अविषत् , आर्याणां तु ' शल इगुपधात् ' (3.1.45) इति अविक्षत् इति नन्दी इति पुरुषकारे ' इति । (श्लो. 175)
मिष्miṣ#01.0795parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेचने(secane)— to sprinkle
Kommentar: ' सेवने ' इति धा. काव्यम् । (1 - 87 ) ' सेचने मेषतीति स्यात् , स्पर्धायां मिषतीति शे ' (श्लो. 174) इति देवः ।
मुष्muṣ#01.0796parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
पुष्puṣ#01.0797parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
पुष्टौ(puṣṭau)— to nourish,to bring up,to support, to protect, to take care, to feed
Kommentar: ' धारणे पोषयेत्पुष्टौ पुष्येत् पुष्णाति पोषति ' ( श्लो. 171) इति देवः ।
श्रिष्śriṣ#01.0798parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दाहे(dāhe)— to set on fire
श्लिष्śliṣ#01.0799parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दाहे(dāhe)— to set on fire
Kommentar: श्लिष्यत्यालिङ्गने दाहे श्लेषति श्लेषणे णिचि ' ( श्लो. 175) इति देवः ।
प्रुष्pruṣ#01.0800parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दाहे(dāhe)— to set on fire
Kommentar: ' स्नेहनादिषु । प्रुष्णाति च प्रोषति च दाहे ' ( श्लो. 172) इति देवः ।
प्लुष्pluṣ#01.0801parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दाहे(dāhe)— to set on fire
Kommentar: ' ... दाहकर्मणि । प्लोषति , प्लुष्यतीति स्तां , प्लुष्णाति स्नेहनादिषु ' (श्लो. 171 - 172 ) इति देवः ।
पृष्pṛṣ#01.0802parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेचनहिंसासङ्क्लेशनेषु(secanahiṃsāsaṅkleśaneṣu)— to sprinkle,to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: ' हिंसासंक्लेशनयोश्च ' इति माधवः ।
वृष्vṛṣ#01.0803parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेचनहिंसासङ्क्लेशनेषु(secanahiṃsāsaṅkleśaneṣu)— to sprinkle,to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: ' .. सेके वर्षेत् , स्नेहे तु वर्षते ' ( श्लो. 176) इति देवः ।
मृष्mṛṣ#01.0804parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेचने सहने च(secane sahane ca)— to sprinkle, to suffer, to endure, to bear, to tolerate
Kommentar: हिंसाक्लेशदैन्येषु इत्येते ' इति धातुकाव्यम् । (1.88) “ अत्र काश्यपः - ' मृषु हिंसासंक्लेशनदानेषु ' इत्यादि पपाठ “ इति मा.धा.वृत्तिः । ' स्नेहने ' इति देवसम्मतः पाठः (श्लो. 173) इति ज्ञायते । ' मृष्यते मृष्यतीति स्यात् , स्नेहने शपि मर्षति ' (श्लो. 173) इति देवः ।
घृष्ghṛṣ#01.0805parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सङ्घर्षे(saṅgharṣe)— to grind,to strike,to rub,to brush,to polish
हृष्hṛṣ#01.0806parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
अलीके(alīke)— to be delighted , to rejoice , to be happy, to fill with pleasure, to speak lie
Kommentar: .. क्रमतोलीकं तुष्टौ हर्षति हृष्यति ' (श्लो. 176) इति देवः । ' अलीकम् = आनन्दः ' इति काशकृत्स्नधातुपाठकन्नडव्याख्या ।
तुस्tus#01.0807parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
ह्रस्hras#01.0808parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: धातूनामनेकार्थत्वात् ' ह्रासः ' इत्यत्र अपक्षयोर्थः । ' ह्रस्वः ' इत्यत्र अल्पत्वं धात्वर्थः ।
ह्लस्hlas#01.0809parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
रस्ras#01.0810parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: ' शब्दे शपि रसेत् स्नेहास्वादयोः रसायेद्रसेः ' (श्लो. 193) इति देवः ।
लस्las#01.0811parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
श्लेषणक्रीडनयोः(śleṣaṇakrīḍanayoḥ)— to embrace,to hug, to linger, to enjoy, to come to light, to play
Kommentar: ' अयं शोभायां प्रसिद्धः ' इति धातुकाव्यव्याख्यायाम् । (1.89) ' लासयेत् शिल्पयोगेर्थे , श्लेषणे क्रीडने लसेत् ' (श्लो. 190) इति देवः ।
घस्ghas#01.0812parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
अदने(adane)— to eat,to devour, to binge, to overeat
Kommentar: ' अयं न सार्वत्रिकः । ' लिट्यन्यतरस्याम् ' (2-4-40) इत्यदेः घस्लादेशविधानात् । ततश्च , यत्र लिङ्गं वचनं वा अस्ति , तत्रैव अस्य प्रयोगः । अत्रैव पाठः शपि परस्मैपदे लिङ्गम् । लृदित्करणमङि । अनिट्कारिकासु पाठो वलाद्यार्धधातुके । क्मरचि तु विशिष्योपादानम् ' इति सिद्धान्तकौमुदी । कृदन्तरूपमालायां विषयेस्मिन् अन्यानि अपि मतानि दर्शितानि ।
जर्ज्jarj#01.0813parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
परिभाषणहिंसातर्जनेषु(paribhāṣaṇahiṃsātarjaneṣu)— to speak, to to blame,to kill,to reprove, to hit
चर्च्carc#01.0814parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
परिभाषणहिंसातर्जनेषु(paribhāṣaṇahiṃsātarjaneṣu)— to speak, to to blame,to kill,to reprove, to hit
Kommentar: परिभाषणम् = सनिन्दोपालम्भः । ' हिंसायां , तर्जने परिभाषणे । चर्चत्यध्ययने त्वर्थे भवेच्चर्चयतीति णौ (श्लो. 54) इति देवः । “ र्जत्स ( जर्त्स ?) इति चन्द्रदुगौ । चर्चे इत्येके । जर्ज इत्यने । झर्च इत्यपरे । किमत्र सत्यम् ? देवा ज्ञास्यन्ति “ इति क्षीरस्वामी ।
झर्झ्jharjh#01.0815parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
परिभाषणहिंसातर्जनेषु(paribhāṣaṇahiṃsātarjaneṣu)— to speak, to to blame,to kill,to reprove, to hit
पिस्pis#01.0816parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' इह क्वचित् कोशे विसृ वेसृ पिशृ पेशृ इति पठ्यते ' इति मा.धा.वृत्तौ । ' णौ पिंसयति भाषार्थे गत्याम् तु शपि पेसति ' ( श्लो. 192) इति देवः ।
पेस्pes#01.0817parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: णौ पिंसयति भाषार्थे गत्याम् तु शपि पेसति ' ( श्लो. 192) इति देवः ।
विस्vis#01.0818parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
वेस्ves#01.0819parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
पिश्piś#01.0820parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
पेश्peś#01.0821parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
हस्has#01.0822parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
हसने(hasane)— to laugh,to smile,to joke, to ridicule
निश्niś#01.0823parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
समाधौ(samādhau)— to meditate upon, to think calmly
Kommentar: तालव्योष्मान्तः ।
मिश्miś#01.0824parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे रोषकृते गतौ च(śabde roṣakṛte gatau ca)— to make noise,to be angry, to tie, to bind, to go
Kommentar: तालव्योष्मान्तः । ' शब्दने रोषक्रियायाञ्चार्थे ' इति क्षीरस्वामी । ' शब्दकोपयोः इति द्रुमोक्त्या रोषकृतम् = रोष एव ' इति धातुकाव्यव्याख्या । (1.90)
मश्maś#01.0825parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे रोषकृते गतौ च(śabde roṣakṛte gatau ca)— to make noise,to be angry, to tie, to bind, to go
Kommentar: तालव्योष्मान्तः । ' शब्दने रोषक्रियायाञ्चार्थे ' इति क्षीरस्वामी । ' शब्दकोपयोः इति द्रुमोक्त्या रोषकृतम् = रोष एव ' इति धातुकाव्यव्याख्या । (1.90)
शव्śav#01.0826parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: दन्त्योष्ठ्यान्तः तालव्योष्मादिः । ' शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेषु भाष्यते विकार एवैनमार्या आहुः ' इति निरुक्तम् (2.2) महाभाष्यम् च । (1.1.1) ' विकारे ' इत्येव वोपदेवः ।
शश्śaś#01.0827parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
प्लुतगतौ(plutagatau)— to jump,to dance, to leap
Kommentar: तालव्योष्माद्यन्तः । ' प्लुतिगतौ । प्लुतिभिर्गमने ' इति क्षीरस्वामी ।
शस्śas#01.0828parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: दन्त्योष्मान्तः । ' हिंसायां शसति ' ( श्लो. 184) इति देवः । ' वधे ' इति वोपदेवः ।
शंस्śaṃs#01.0829parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
स्तुतौ(stutau)— to praise, to complement
Kommentar: नोपधोयम् धातुः । - ' नकारजावनुस्वा नुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु ' इति अभियुक्तवचनात् । ' आशंसे स्यादिच्छायां शंसतीति स्तुतौ भवेत् । हिंसायां शसति ' ( श्लो. 183, 4 ) इति देवः । ' अयं हिंसायामपि ' इति दुर्गः ।
चह्cah#01.0830parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
परिकल्कने(parikalkane)— to be wicked,to be proud,to cheat, to boast
Kommentar: परिकल्कनम् शाठ्यं , दम्भो वा । ' चहयेच्चहतीत्येके चहेः स्ताम् परिकल्कने ' ( श्लो. 196) इति देवः ।
मह्mah#01.0831parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
पूजायाम्(pūjāyām)— to worship,to revere
Kommentar: महयन्महतीत्येते पूजायां णौ शपि क्रमात् ' ( श्लो. 196 ) इति देवः । क्षीरस्वामी नामुं धातुं पठति ।
रह्rah#01.0832parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
त्यागे(tyāge)— to abandon,to quit, to leave
Kommentar: रहयेत् रहति त्यागे गतौ रंहेस्तु रंहति ' ( श्लो. 195 ) इति देवः ।
रंह्raṃh#01.0833parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' रहयेत् रहति त्यागे गतौ रंहेस्तु रंहति ' ( श्लो. 195 ) इति देवः ।
दृह्dṛh#01.0834parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow, to prosper
दृंह्dṛṃh#01.0835parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow, to prosper
बृह्bṛh#01.0836parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow, to prosper
बृंह्bṛṃh#01.0837parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ शब्दे च(vṛddhau śabde ca)— to grow, to prosper, to sound
Kommentar: अत्र शब्दः गजशब्दः एव, लोके तथैव प्रयोगात् । ' बृहिर् ' इति चन्द्रदुर्गौ । ' ...बृंहति बर्हति । वृद्धौ , भाषार्थविषये बृंहयेत् बर्हयेदिति ' ( श्लो. 198 ) इति देवः ।
तुह्tuh#01.0838parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अर्दने(ardane)— to hurt,to kill,to pain, to kill
दुह्duh#01.0839parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अर्दने(ardane)— to hurt,to kill,to pain, to kill
Kommentar: अमुं क्षीरस्वामी न पठति । ' प्रपूरणे दोग्धि दुग्धे दोहतीत्यर्दने दुहेः ' ( श्लो. 193) इति देवः ।
उह्uh#01.0840parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अर्दने(ardane)— to hurt,to kill,to pain, to kill
अर्ह्arh#01.0841parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
पूजायाम्(pūjāyām)— to be worthty, to be eligible, to have merit
Kommentar: हकारान्तप्रसङ्गात् अनिडपि इह पठितः ' इति वाक्यं मा.धा.वृत्तौ दृश्यते । अस्य आशयः न स्फुटः । यतः पूजार्थकः ' अर्ह ' धातुः तु सेट् । ' पूजनेर्हति चार्हयेत् ' (197) इति देवः ।
द्युत्dyut#01.0842ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to glow, to illumine
Kommentar: प्रायेण अयं विपूर्वकः ।
श्वित्śvit#01.0843ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वर्णे(varṇe)— to become white, to become clear
Kommentar: श्वेतवर्णकरणे श्वेतीभवने वा इत्यर्थः । ' शौक्ल्ये ' इत्येव वोपदेवः।
मिद्mid#01.0844ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
स्नेहने(snehane)— to be greasy,to be soft,to melt,to love
Kommentar: ' मेदते मेद्यतीत्येते स्नेहने, मिन्दयेत् णिचि । ऋदितो मेदते मेदेत् मेधाहिंसनयोर्द्वयोः ' (श्लो.104) इति देवः । हरदत्तस्तु धातोरस्य भ्वादिषु पाठं नानुमेने इति ' निष्ठा शीङ् ' (1.2.19) इति सूत्रे पदमञ्जर्यां व्यक्तम् ।
स्विद्svid#01.0845ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
स्नेहनमोचनयोः गात्रप्रस्रवणे च(snehanamocanayoḥ gātraprasravaṇe ca)— to be greasy, to be soft, to smoothen,to quit
Kommentar: गात्रप्रक्षरणे स्विद्येत् स्वेदते स्नेहमोकयोः ' ( श्लो. 107) इति देवः । ' ञिक्ष्विदा च इत्येके ' इति कौमुदी । ' ञि क्ष्विडा इति आर्हतः ' इति कृ.रू.माला ।
क्ष्विद्kṣvid#01.0846ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
स्नेहनमोचनयोः(snehanamocanayoḥ)— to be greasy, to be soft, to smoothen,to quit
रुच्ruc#01.0847ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तावभिप्रीतौ च(dīptāvabhiprītau ca)— to shine, to glow, to please, to like, to enjoy
Kommentar: न्यासपदमञ्जर्यादिषु ' अभिप्रीतौ ' इति न पठ्यते । ' अभिप्रीतिः = प्रीतिविषयीभवनम् ' इति बालमनोरमा । दीप्तिः प्रकाशनम् । रोचते सूर्यः ।
घुट्ghuṭ#01.0848ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
परिवर्तने(parivartane)— to return, to retract, to come back, to revert
रुट्ruṭ#01.0849ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
प्रतिघाते(pratighāte)— to resist, to strike, to oppose, to push, to oppose
लुट्luṭ#01.0850ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
प्रतिघाते(pratighāte)— to resist, to strike, to oppose, to push, to oppose
Kommentar: लोटते प्रतिघातेर्थे स्तेये लुण्टति लुण्टयेत् ' ( श्लो. 74 ) इति देवः । अयं पाठः देवमैत्रेयादीनाम् । क्षीरस्वामी तु द्वितीयान्तं पठित्वा ' लुट इत्येके ' इति वदति ।
लुठ्luṭh#01.0851ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
प्रतिघाते(pratighāte)— to resist, to strike, to oppose, to push, to oppose
Kommentar: क्षीरस्वामी त्वेवं पठित्वा ' लुट इत्येके ' इत्याह । ' श्लेषालस्योपघातेषु प्रतिघाते क्रमाल्लुठेत् ' इति देवः ।
वृह्vṛh#01.0852parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow, to prosper
शुभ्śubh#01.0853ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to glow, to shine, to appear beautiful, to suite
Kommentar: शोभते शपि दीप्त्यर्थे शुम्भेरन्यत् तङा समम् ' ( श्लो. 144) इति देवः । ' हिंसने च ' इति वोपदेवः । अर्थभेदात् पुनः पाठः ।
क्षुभ्kṣubh#01.0854ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
सञ्चलने(sañcalane)— to be agitated,to shake,to disturb,to tremble,to be angry
Kommentar: सञ्चलनम् = प्रकृतिविपर्यासः, गमनं च इति मा.धा.वृत्तौ । ' क्षुभ्नाति क्षोभते क्षुभ्येत् इति सञ्चलने क्षुभेः ' इति ( श्लो. 144) इति देवः ।
नभ्nabh#01.0855ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम् अभावे च(hiṃsāyām abhāve ca)— to kill, to destroy
Kommentar: नभ्येत् नभ्नाति नभते हिंसायां तन्नुभेः समम् ' ( श्लो. 145) इति देवः । ' णभिरयमभावेपि वर्तते । नभन्तामन्यके समे ' इत्यत्र , ' मा भूवन् अन्यके सर्वे ' इति निरुक्तम् (5.23) ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
तुभ्tubh#01.0856ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
स्रंस्sraṃs#01.0857ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
अवस्रंसने(avasraṃsane)— to fall down,to drop,to slip off,to hang down, to slide, to deteriorate
Kommentar: अंस्रसिष्ट संस्रते चाद्युतादेः ते च द्वे स्ताम् अस्रसच्च द्युतादेः ' ( श्लो. 185 ) इति देवः । ' अधःपतने ' इति मैत्रेयः ।
ध्वंस्dhvaṃs#01.0858ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
अवस्रंसने गतौ च(avasraṃsane gatau ca)— to fall down,to drop,to slip off,to hang down, to slide, to deteriorate
Kommentar: ध्वंसु गतौ च ।
भ्रंस्bhraṃs#01.0859ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
अवस्रंसने(avasraṃsane)— to fall down,to drop,to slip off,to hang down, to slide, to deteriorate
Kommentar: भ्रंशु इत्यपि केचित् पेठुः । अत्र ( स्रंसु ध्वंसु भ्रंसु इत्यत्र ) तृतीयः एव तालव्यान्तः इत्यन्ये ' इति कौमुदी ।
भ्रंश्bhraṃś#01.0860ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
अवस्रंसने(avasraṃsane)— to fall down,to drop,to slip off,to hang down, to slide, to deteriorate
स्रम्भ्srambh#01.0861ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
विश्वासे(viśvāse)— to trust, to believe
Kommentar: दन्त्यादिः अयम् इति सिद्धान्तकौमुद्द्याम् । ' स्रंभु प्रमादे ( भ्वादिः 393) प्रमादोवलेपः ' इति तरङ्गिण्यां दृश्यते । पुरुषकारेणापि ( श्लो. 185 ) उद्धृतोयं पाठः । ' स्रन्हु इति कौशिकः ' इति स्वामी । विपूर्वः एव अयम् ।
वृत्vṛt#01.0862ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वर्तने(vartane)— to be, to happen, to be present
Kommentar: ‘ वर्तयेद्भाषणार्थे णौ वर्तने शपि वर्तते ' ( श्लो. 96) इति देवः । वर्तनं स्थितिः इति स्वामी ।
वृध्vṛdh#01.0863ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to increase, to grow, to prosper
Kommentar: तदेव रूपं भाषार्थे वृधेर्वृद्धौ तु वर्धते ' ( श्लो. 124) इति देवः ।
शृध्śṛdh#01.0864ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
उन्दने शब्दकुत्सायाम् च(undane śabdakutsāyām ca)— to moisten, to wet, to fart
Kommentar: शब्दकुत्सा पायुशब्दः ' इति स्वामी । ' शर्धते शब्दकुत्सायाम् उन्दे शर्धति शर्धते ' ( श्लो. 118) इति देवः ।
स्यन्द्syand#01.0865ātmanepadaveṭakarmakaS. 28
प्रस्रवणे(prasravaṇe)— to ooze, to drip, to trickle
कृप्kṛp#01.0866ātmanepadaveṭakarmakaS. 28
सामर्थ्ये(sāmarthye)— to be able, to be capable, to be powerful
Kommentar: सामर्थ्यं शक्तिः योग्यता वा । ' कल्पते शपि सामर्थ्ये कप्लयत्यवकल्कने । अदान्तस्य कृपेर्णौ तु दौर्बल्ये कृपयेदिति ' ( श्लो. 135) इति देवः ।
घट्ghaṭ#01.0867ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
चेष्टायाम्(ceṣṭāyām)— to act, to become, to arrange, to try, to make an effort
व्यथ्vyath#01.0868ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
भयसञ्चलनयोः(bhayasañcalanayoḥ)— to be vexed,to fear,to be angry, to be irritated
Kommentar: षिच्च । षित्त्वप्रयोजनं तु स्त्रियामित्यधिकारे ' षिद्भिदादिभ्यः अङ् ' । घटाव्यथादीनि रूपाणि । ' दुःखभयचलनयोः ' इति काशकृत्स्नः । ' दुःखचलनयोः ' इति दुर्गः । ' दुःखे चाले भये ' इति वोपदेवः इति पा.धा. समीक्षा ।
प्रथ्prath#01.0869ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
प्रख्याने(prakhyāne)— to become famous,to arise, to declare, to manifest,to publish, to expand the scope
Kommentar: षिच्च । ' प्रख्यानम् = प्रसिद्धिः ' इति क्षीरस्वामी । ' विस्तारेपि ' इति धा.का.(2.4) । ' प्रतथे प्रथयत्येतत् प्रख्याने द्वितयं प्रथेः ' (श्लो. 99) इति देवः ।
प्रस्pras#01.0870ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
विस्तारे(vistāre)— to extend,to expand
Kommentar: षिच्च । ' प्रसवे ' इति क्षीरस्वामी ।
म्रद्mrad#01.0871ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
मर्दने(mardane)— to crush,to grind
Kommentar: मृद ' इति बालमनोरमा । स च ' अत्स्मृदुत्वरप्रथम्रद..' (7.4.95) इति सूत्रे म्रद इत्यनेन अस्यैव ग्रहणस्य सर्वैरप्युक्तत्वात् चिन्त्यः ।
स्खद्skhad#01.0872ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
स्खदने(skhadane)— to win, to cut, to tear, to stabilize, to cause pain, to irritate
Kommentar: स्खदिर् ' इति धातुकाव्यव्या व्याख्यायाम् (2.19) पाठः । ' स्खदनम् = विद्रावणम् ' इति स्वामी । ' विदारणम् ' इति क्षीरस्वामी ।
क्षञ्ज्kṣañj#01.0873ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतिदानयोः(gatidānayoḥ)— to go, to give
Kommentar: षिच्च ।
दक्ष्dakṣ#01.0874ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतिहिंसनशासनवृद्धिशीघ्रार्थेषु(gatihiṃsanaśāsanavṛddhiśīghrārtheṣu)— to go, to kill, to destroy
Kommentar: षिच्च । ' गतिशासनयोः ' इति मा.धा.वृत्त्यादिषु पाठो दृश्यते । भ्वादिष्वेव पूर्वे पठितस्य दक्षधातोः (810) अर्थभेदेन मित्त्वार्थं घटादिषु पुनः पाठः । मित्त्वसामर्थ्यात् अनदुपधत्वेपि ण्यन्ते , णमुलि च दीर्घविकल्पः ।
कृप्kṛp#01.0875ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
कृपायां गतौ च(kṛpāyāṃ gatau ca)— to pitty, to do favor, to go
क्रप्krap#01.0876ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
कृपायां गतौ च(kṛpāyāṃ gatau ca)— to pitty, to do favor, to go
Kommentar: अस्येह पाठः मित्त्वार्थः , न तु षित्त्वार्थः । यतः ' क्रपेः सम्प्रसारणं च ' इति भिदादिपाठात् तत्फलम् अङ् सिद्धयति कृपा इति ' इति मा.धा. वृत्तिः ।
वृंह्vṛṃh#01.0877parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ शब्दे च(vṛddhau śabde ca)— to grow, to prosper, to sound
कन्द्kand#01.0878ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वैक्लव्ये(vaiklavye)— to be afraid, to to grieve,to cry,to shed tears
Kommentar: षिच्च । ' अनिदित् इति नन्दी ' इति स्वामी । ' आह्वाने रोदने क्रन्देः कन्देः क्रन्दति कन्दति । वैकल्ये तु तयोर्धात्वोः क्रन्दते कन्दते मितोः । मित्त्वर्थपाठसामर्थ्यात् तयोर्दीर्घविकल्पनम् । भवेच्चिण्णमुलोस्तस्मादक्रान्द्यक्रन्दि सिद्ध्यतः ' (श्लो. 105 - 106 ) इति देवः । ' कदि आह्वाने रोदने च ' (70) इति धातोरेव, अर्थविशेषे आत्मनेपदार्थे मित्त्वार्थम् चानुवादः घटादौ ।
क्रन्द्krand#01.0879ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वैक्लव्ये(vaiklavye)— to be afraid, to to grieve,to cry,to shed tears
Kommentar: अनिदिदित् इति नन्दी ' इति स्वामी । ' वैकल्ये - वैक्लव्ये ' इत्येके । ' क्रद ' इति मैत्रेयः ।
क्लन्द्kland#01.0880ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वैक्लव्ये(vaiklavye)— to be afraid, to to grieve,to cry,to shed tears
Kommentar: (वैकल्ये इत्येके ) ' अनिदित् इति नन्दी ' इति स्वामी । ( कदि - वैकल्ये इत्यत्र (772) इत्यत्र विवरणं द्रष्टव्यम् ।)
कद्kad#01.0881ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वैक्लव्ये(vaiklavye)— to be afraid, to to grieve,to cry,to shed tears
क्रद्krad#01.0882ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वैक्लव्ये(vaiklavye)— to be afraid, to to grieve,to cry,to shed tears
क्लद्klad#01.0883ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
वैक्लव्ये(vaiklavye)— to be afraid, to to grieve,to cry,to shed tears
त्वर्tvar#01.0884ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
सम्भ्रमे(sambhrame)— to hurry up
Kommentar: सम्भ्रमः = आशुकारिता ' इति क्षीरस्वामी ।
ज्वर्jvar#01.0885parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
रोगे(roge)— to have fever, to be ill
गड्gaḍ#01.0886parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सेचने(secane)— to irrigate
हेड्heḍ#01.0887parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
वेष्टने(veṣṭane)— to wrap, to cover, to surround,to clothe
Kommentar: ' हेडृ अनादरे इति आत्मनेपदिषु गतः । सः एव उत्सृष्टानुबन्धः अनूद्यते अर्थविशेषे मित्त्वार्थम् । परस्मैपदिभ्यो ज्वरादिभ्यः प्रागेव अनुवादे कर्तव्ये तन्मध्ये अनुवादसामर्थ्यात् परस्मैपदम् ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' हेडतेनादरे हेडर्वेष्टने हिडयेन्मितः ' ( श्लो. 85 ) इति देवः ।
वट्vaṭ#01.0888parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to talk rubbish, to blabbr
Kommentar: अवयवे ' इति का.कृत्स्नः ।
भट्bhaṭ#01.0889parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to talk rubbish, to blabbr
नट्naṭ#01.0890parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
नृत्तौ गतौ च(nṛttau gatau ca)— to dance,to act, to move
Kommentar: ' इत्थमेव पूर्वमपि पठितम् । तत्रायं विवेकः - पूर्वम् पठितस्य नाट्यम् अर्थः, यत्कारिषु नाट्यव्यपदेशः । वाक्यार्थाभिनयो नाट्यम् । घटादौ तु नृत्तं नृत्यं च अर्थः, यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः । पदार्थाभिनयो नृत्यम् । गात्रविक्षेपमात्रं नृत्तम् । केचित् तु घटादौ ' नट गतौ ' इति पठन्ति । णोपदेशपर्युदासवाक्ये भाष्यकृता ' नाटि ' इति दीर्घपाठात् घटादिः णोपदेशः एव । …' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' गतावित्येके नतावित्यन्ये ' इति मैत्रेयः । स्वामी च नट नतौ इति पठित्वा ' नटयति शाखाम् ' इत्युदाहृत्य ' नृत्तौ नाटयति ' इति । ' नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णि च नाटयेत् ' ( श्लो. 76) इति देवः । अयं धातुः घटादिभिन्नः अपि अस्ति ।
स्तक्stak#01.0891parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
प्रतिघाते(pratighāte)— to stop, to hinder, to resist, to block
Kommentar: दन्त्यादिः क्वचित् पठ्यते । तत् षोपदेशलक्षणविरुद्धम् ।
चक्cak#01.0892parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
तृप्तौ(tṛptau)— to be satisfied,to be content
Kommentar: प्रतीघाते च तृप्तौ च चकते चकतीति तु । तृप्तिमात्रे चकेरस्य मित्त्वात् चकयतीति णौ '( श्लो.40) इति देवः । पूर्वम् अनुदात्तेत्सु पठितस्यास्य धातोः तृप्तिरूपेर्थे मित्त्वार्थम् परस्मैपदिनां मध्ये पुनः पाठः कृतः ।
कख्kakh#01.0893parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
हसने(hasane)— to laugh
रग्rag#01.0894parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
शङ्कायाम्(śaṅkāyām)— to doubt, to suspect
लग्lag#01.0895parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
सङ्गे(saṅge)— to adhere to, to become united, to come in contact, to approach,to touch
Kommentar: संवरणे ' इति पदमञ्जरी ।
ह्रग्hrag#01.0896parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to wrap, to cover, to conceal
Kommentar: संवरणम् = तिरोधानम् इति धा.का. व्याख्या (2.8) ।
ह्लग्hlag#01.0897parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to wrap, to cover, to conceal
सग्sag#01.0898parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to wrap, to cover, to conceal
Kommentar: ष्ठगे ' इति क्वचित् पाठः ।
स्तग्stag#01.0899parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to wrap, to cover, to conceal
कग्kag#01.0900parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अनेकार्थाः(anekārthāḥ)— to do some action
Kommentar: अस्यायमर्थ इति नोच्यते इत्यर्थः, क्रियासामान्यवाचित्वात् । अनेकार्थत्वादित्यन्ये । ' कलिः कामधेनुः इति न्यायेन कलधातुवत् अपरिमितार्थकत्वम् इति भावः ' इति बालमनोरमा ।
अक्ak#01.0901parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
कुटिलायां गतौ(kuṭilāyāṃ gatau)— to move tortuously, to limp
Kommentar: मित् । ' इदितस्त्वङ्कते तत्र कुटिलायां गतावकेत् ' (श्लो. 41) इति देवः ।
अग्ag#01.0902parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
कुटिलायां गतौ(kuṭilāyāṃ gatau)— to move tortuously, to limp
कण्kaṇ#01.0903parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
गतौ शब्दे च(gatau śabde ca)— to go, to sound
रण्raṇ#01.0904parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ शब्दे च(gatau śabde ca)— to go, to sound
चण्caṇ#01.0905parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दाने गतौ च(dāne gatau ca)— to go, to give
Kommentar: चकारात् गतावपि ।
शण्śaṇ#01.0906parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दाने गतौ च(dāne gatau ca)— to go, to give
Kommentar: दाने च ' इति पठित्वा चकारात् गतौ इति मा.धा.वृत्तिः । क्षीरतरङ्गिण्याम् अयं धातुः न दृश्यते । ' गतौ इत्येके इति मैत्रेयः ' इति धा.का. व्याख्यायाम् (2-97) । ' दाने इत्यपि दुर्गः ' इति क्षीरस्वामी ।
श्रण्śraṇ#01.0907parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दाने गतौ च(dāne gatau ca)— to go, to give
Kommentar: चकारात् पूर्वधात्वर्थे गतौ च इति ऊह्यम् । ' मितः श्रणति दानार्थे ' (श्लो. 92) इति देवः ।
श्रथ्śrath#01.0908parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: श्रथ ' इति क्वचित् पाठः । ' दौर्बल्ये श्रथयेत् प्रयत्नविषये स्याच्छ्राथयेत् मोक्षणे । यौ तु श्राथयति श्रथत्यपि च वा णौ श्रन्थयेत् श्रन्थति । सन्दर्भे श्नि विमोचनार्थविषये श्रथ्नत्यथ श्रन्थते, शैथिल्ये..' ( श्लो. 101) इति देवः ।
स्थग्sthag#01.0909parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to wrap, to cover, to conceal
Kommentar: ष्ठगे ' इति क्षीरस्वामी । संवरणम् = तिरोधानम् इति धा.का. व्याख्या (2.8) ।
श्लथ्ślath#01.0910parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
क्नथ्knath#01.0911parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: ' क्नथ ' इत्ययं पाठः बालमनोरमानुसारेण । तत्र लिख्यते - " (श्रथ क्नथ क्रथ क्लथ इत्यत्र) द्वितीयो नकारमध्यः ' इति । तत्त्वबोधिन्यां तु ' क्लथ ' इति पाठः । मैत्रेयसम्मतः पाठः अयम् ।
क्रथ्krath#01.0912parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: क्रथत्ययौ यौ हिंसायां क्राथयेत्क्रथते क्रथेत् ' (श्लो. 100) इति देवः ।
क्लथ्klath#01.0913parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
चन्can#01.0914parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
वन्van#01.0915parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: ' वन च ' इति धातुपाठः । कृदन्तरूपमालाकारः एतं पाठं न अनुमनुते । (494 चन च इत्यत्र ) ' चन च इति पाठः स्यात् ' इति तस्य मतम् । तथा हि तदीया पङ्क्तिः - “ अत्र सिद्धान्तकौमुद्यां ' वन च ' इति घटादिषु पठ्यते । स च न प्रामाणिकः पाठः । ' चन च ' इत्येव भाव्यम् । अतः एव क्षीरस्वामिमाधवनारायणभट्टादिभिः हिंसार्थकत्वेन ' चन ' धातुः घटादौ पठितः, व्याख्यातश्च । ' चनु च ' इति क्षीरस्वामिपाठः “ इति । चकारात् 'हिंसायाम्' इति अर्थः सिद्धः । ' वनु न नोच्यते ' । ' वनु ' इति अपूर्वः एवायं धातुः, न तु तानादिकस्य अनुवादः, उदित्करणसामर्थ्यात् । तेन क्रियासामान्ये वनतीत्याति ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' वनु स्मरणे ' इति काशकृत्स्नः । ' व्यापृतौ ' इति वोपदेवः । ' यदि तानादिकस्यैव अत्र अनुवादः स्यात्, तर्हि तनादिगणे ' वनु ' इति कृतेन उदित्करणेनैव ' उदितो वा ' (7.2.56) इत्याद्युदित्कार्यस्य सिद्धेरिह गणे पुनः उदित्करणम् अनर्थकं स्यात् । अतः तानादिकस्य न अत्र अनुवादः । किन्तु अपूर्वः एवायं वनुधातुः ' इति बालमनोरमायाम् उक्तम् । ' धनपालस्तु वनोतिमेव प्रस्तुत्याह - ' वनुं घटादिषु पठन्ति द्रमिडाः । तेषां ( नित्यं ) मित्संज्ञा । वनयति । आर्यास्तु विभाषया मित्त्वमिच्छन्ति । तेषां वानयति ' इति पुरुषकारः । ( श्लो. 125 ) ' याचने वनुते शब्दे सम्भक्तौ च वनेदिति ' इति ( श्लो. 124) देवः ।
ज्वल्jval#01.0916parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to shine, to glow, to blaze, to flame
Kommentar: (ज्वलादिश्च) ' णप्रत्ययार्थं पठिष्यमाण एवायं मित्त्वार्थम् अनूद्यते ' - सिद्धान्तकौमुदी ।
ह्वल्hval#01.0917parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
चलने(calane)— to walk
ह्मल्hmal#01.0918parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
चलने(calane)— to walk
स्मृsmṛ#01.0919parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
आध्याने(ādhyāne)— to remember,to recollect,to think upon,to recite mentally,to memorize
Kommentar: चिन्तायां पठिष्यमाणस्य आध्याने (उत्कण्ठापूर्वकस्मरणे) मित्त्वार्थोनुवादः ' इति कौमुदी ।
दॄdṝ#01.0920parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
भये(bhaye)— to be afraid
Kommentar: दृ विदारणे इति क्र्यादेरयं मित्त्वार्थेनुवादः । धात्वन्तरमेवेदमिति मते तु ' दरति ' इत्यादि । केचित् घटादौ ' अत्स्मृदृत्वर... ' इति सूत्रे च ' दृ ' इति दीर्घस्थाने ह्रस्वं पठन्ति । तन्नेति माधवः ' इति सिद्धान्तकौमुदी ।
नॄnṝ#01.0921parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
नये(naye)— to carry
श्राśrā#01.0922parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
पाके(pāke)— to cook,to boil
Kommentar: श्रै इति कृतात्वस्य श्रा इत्यादिकस्य च सामान्येन अनुकरणम् ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' श्रै ' धातोः अनेकार्थकतया पाके वृत्तस्य मित्त्वार्थोत्र अनुवादः । शपि श्रायतीत्यादि रूपम् ' - तत्वबोधिनीटीका ( सि.कौ. )। ' पाकः - विक्लित्तिः ' इति कैयटः । ' स्वेदः ' इति वोपदेवः । ' क्लेशने ' इति जैनेन्द्रे । ' ... श्राति श्रायति लुक्शपोः ' ( श्लो. 9) इति देवः ।
ज्ञाjñā#01.0923parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
मारणतोषणनिशामनेषु(māraṇatoṣaṇaniśāmaneṣu)— to kill, to hurt, to please, to satisfy, to perceive, to understand
Kommentar: स्वभावादयम् आङ्पूर्वः । निशामनं ज्ञापनम् । ' जानातीति श्नि सिद्ध्येत्, ज्ञपयति तु पुनर्मारणादौ घटादेः, णौ ( चौ) मित्त्वेपीदमेव ' ज्ञप मिद् ' (ज्ञपनम्) इति पदं ज्ञापने मारणादौ । तेनार्थाज्ज्ञापनेर्थे ज्ञपयतिपदवत् ज्ञापयेदित्यपि स्याद्, उक्तस्योक्तिः ' णिचश्चे ' (1.3.74) त्युदितविहतये ज्ञापयेज् ' ज्ञा नियोगे ' ( श्लो. 8) इति देवः । अस्य मित्त्वविषये अनेके अंशाः मा.धा.वृत्तौ उक्ताः ।
चल्cal#01.0924parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
कम्पने(kampane)— to move, to shake, to walk
Kommentar: ' चल - कम्पने ' इति ज्वलादौ स्थितस्य (दृश्यताम् 832) मित्त्वार्थे अनुवादः । ' ...भृत्यां चालयेत् कम्पने चलेत् ' (श्लो. 158) इति देवः ।
छद्chad#01.0925parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
ऊर्जने(ūrjane)— to be powerful, to be energized
Kommentar: ' अत्र ' छदिः इति इका निर्देशः ' इति माधवीयधातुवृत्तिः । ऊर्जनं बलं जीवनं च । “ छद अपवारणे ' इति चौरादिकस्य स्वार्थे णिजभावे मित्त्वार्थम् अयमनुवादः । अनेकार्थत्वात् ऊर्जेरर्थे वृत्तिः । छदन्तं प्रयुङ्क्ते छदयति । अपवारयन्तं प्रयुङ्क्ते इत्यर्थः । स्वार्थे णिचि तु छादयति । बलीभवति प्राणीभवति अपवारयति वा इत्यर्थः “ - सिद्धान्तकौमुदी । ' यौ वा णावपवारणे छदत इत्येकम्, द्वितीयं छदेत्, (छदन्) अन्यत् छादयति, छदेदिति पुनः स्यादूर्जनेर्थे मितः । यत्तु च्छन्दयतीति णौ नुमि पदं तत् संवृताविष्यते ' (श्लो. 113) इति देवः ।
लड्laḍ#01.0926parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
विलासे जिह्वोन्मथने च(vilāse jihvonmathane ca)— to enjoy, to play
Kommentar: ' लड विलासे ' इति पठितस्य मित्त्वार्थोनुवादः । उन्मथनं = ज्ञापनम् इति कौमुदी । उन्मथनम् = क्षोभणम् इति मैत्रेयः । ' लाडयत्युपसेवायां विलासे तु लडेच्छपि ' (श्लो. 87) इति देवः । ' विकासे इति मैत्रेयः ' इति मा.धा.वृत्तौ टिप्पण्याम् । ' लल ईप्सायाम् ' इति केचित् भ्वादावेव पठन्ति । तत्तु क्षीरस्वामिपुरुषकारादयः न अनुमन्यन्ते ।
मद्mad#01.0927parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
हर्षग्लेपनयोः(harṣaglepanayoḥ)— to enjoy, to be happy, to be tired, to be distressed
Kommentar: दैवादिकस्य मित्त्वार्थोनुवादः । ' ग्लेपनम् = दैन्यम् ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' ग्लेपने ' इति क्षीरतरङ्गिण्यां पाठः । ' स्तुत्यादौ मन्दते , हर्षे माद्येत्, मादयते णिचि ' (श्लो. 112) इति देवः ।
ध्वन्dhvan#01.0928parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: ध्वनयेदित्यदन्तस्य ध्वनेः शब्दे ध्वनेत् शपि ' (श्लो. 126) इति देवः । अमित्त्वार्थकः अयं धातुः (828) इत्यत्र द्रष्टव्यः ।
शम्śam#01.0929parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
दर्शने(darśane)— to look at, to inspect
यम्yam#01.0930parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अपरिवेषणे(apariveṣaṇe)— to fast, to avoid eating
Kommentar: यमेरुपरमे यच्छेद् यमयेद् परिवेषणे ' (श्लो. 148) इति देवः ।
स्खद्skhad#01.0931ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
विद्रावणे विदारणे च(vidrāvaṇe vidāraṇe ca)— to destroy,to cut, to break apart
स्वन्svan#01.0932parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
अवतंसने(avataṃsane)— to decorate, to beautify
Kommentar: पठिष्यमाणस्य अयम् अनुवादः । अमित्त्वार्थकः अयं धातुः (827) इत्यत्र द्रष्टव्यः ।
घटादयो मितःghaṭādayo mitaḥ#01.0933---S. 28
जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्चjanījṝṣknasurañjo'mantāśca#01.0934---S. 28
ज्वलह्वलह्मलनमामनुपसर्गाद्वाjvalahvalahmalanamāmanupasargādvā#01.0935---S. 28
ग्लास्नावनुवमां चglāsnāvanuvamāṃ ca#01.0936---S. 28
न कम्यमिचमाम्na kamyamicamām#01.0937---S. 28
शमो दर्शनेśamo darśane#01.0938---S. 28
यमोऽपरिवेषणेyamo'pariveṣaṇe#01.0939---S. 28
स्खदिरवपरिभ्यां चskhadiravaparibhyāṃ ca#01.0940---S. 28
घटादयः षितःghaṭādayaḥ ṣitaḥ#01.0941---S. 28
तृह्tṛh#01.0942parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow, to prosper
तृंह्tṛṃh#01.0943parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow, to prosper
दलिवलिस्खलिरणिध्वनित्रपिक्षपयश्चेति भोजःdalivaliskhaliraṇidhvanitrapikṣapayaśceti bhojaḥ#01.0944---S. 28
रुङ्ग्ruṅg#01.0945parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
वर्जने(varjane)— to abandon,to desert, to leave
खुण्ड्khuṇḍ#01.0946ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गतिवैकल्ये(gativaikalye)— to halt, to stop
म्लेड्mleḍ#01.0947parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
उन्मादे(unmāde)— to be mad, to be mentally ill
मेट्meṭ#01.0948parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
उन्मादे(unmāde)— to be mad, to be mentally ill
बिड्biḍ#01.0949parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
आक्रोशे(ākrośe)— to swear,to curse,to shout, to abuse
मक्ष्makṣ#01.0950parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
रोषे सङ्घाते च(roṣe saṅghāte ca)— to be angry,to collect, to gather
वन्van#01.0951parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अनेकार्थत्वे(anekārthatve)— various meanings
वाह्vāh#01.0952ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
प्रयत्ने(prayatne)— to endeavour, to try
रम्ram#01.0953ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
क्रीडायाम्(krīḍāyām)— to enjoy, to rejoice, to play
याच्yāc#01.0954ubhayapadaseṭdvikarmakaS. 28
याच्ञायाम्(yācñāyām)— to beg,to beg,to ask,to solicit
फण्phaṇ#01.0955parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतिदीप्त्योः(gatidīptyoḥ)— to go,to take away charm
राज्rāj#01.0956ubhayapadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to shine, to glitter, to glow, to reign, to be lustrous
भ्राज्bhrāj#01.0957ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to shine, to glitter, to glow, to reign, to be lustrous
Kommentar: ऋदित् दीप्त्यर्थकः भ्राजृधातुः पूर्वमपि (181) पठितः । टिप्पणी तत्रैव द्रष्टव्या । ततोपि विस्तरः कृदन्तरूपमालायां द्रष्टुं शक्यः ।
भ्राश्bhrāś#01.0958ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to shine, to glitter, to glow, to reign, to be lustrous
Kommentar: तालव्यान्तः ।
भ्लाश्bhlāś#01.0959ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to shine, to glitter, to glow, to reign, to be lustrous
Kommentar: तालव्यान्तः ।
स्यम्syam#01.0960parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: ' स्यमेः स्यमति शब्दार्थे वितर्के स्यामयेत णौ ' (श्लो. 148) - देवः ।
स्वन्svan#01.0961parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: घटादिकार्यार्थम् अयं पूर्वम् (817) इत्यत्र अनूदितः अस्ति ।
ध्वन्dhvan#01.0962parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: घटादिकार्यार्थम् अयं पूर्वम् (816) इत्यत्र अनूदितः अस्ति । ध्वनयेदित्यदन्तस्य ध्वनेः शब्दे ध्वनेच्छपि ' (श्लो. 126) इति देवः ।
सम्sam#01.0963parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
अवैकल्ये(avaikalye)— to be calm, to be coolheaded
Kommentar: " वैक्लव्ये " इति मा.धा.वृत्तिः ।
स्तम्stam#01.0964parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
अवैकल्ये(avaikalye)— to be calm, to be coolheaded
Kommentar: सिद्धान्तकौमुद्यादिषु केषुचिदेवायं पठितः । ' वैक्लव्ये ' इति मा.धा. वृत्तिः ।
ज्वल्jval#01.0965parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to blaze,to glow,to shine, to burn
Kommentar: ज्वलादिप्रयोजनं तु कृत्सु एव तथापि गणज्ञानाय अत्र ज्वलादित्वं निर्दिष्टम् । ' कस गतौ ' इत्यन्ताः ज्वलादयः । अयं धातुः घटादौ अपि अस्ति ।
चल्cal#01.0966parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
कम्पने(kampane)— to move, to walk, to shake
Kommentar: अयं धातुः घटादौ अपि अस्ति । ' ... भृत्याम् चालयेत् कम्पने चलेत् ' (श्लो. 158) इति देवः ।
जल्jal#01.0967parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
घातने(ghātane)— to be sharp,to be pointed
Kommentar: घातनं = तैक्ष्ण्यम् इति सिद्धान्तकौमुदी । ' जल घान्ये ' इति क्षीरतरङ्गिण्यां धातुकाव्ये च पाठः । घान्यम् - अतैक्ष्ण्यम् ।
टल्ṭal#01.0968parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वैक्लव्ये(vaiklavye)— to be confused, to be distressed
Kommentar: वैक्लव्यं भयादिजनिता उद्विग्नता । ' वैप्लव्ये ', विप्लव एव वैप्लव्यम् ' इति क्षीरस्वामी । वैकल्ये इति धातुकाव्ये (2.21)
ट्वल्ṭval#01.0969parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
वैकल्ये(vaikalye)— to be confused, to be distressed
स्थल्sthal#01.0970parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
स्थाने(sthāne)— to stand firm, to stand, to be stunned
Kommentar: स्थल ' इति क्षीरतरङ्गिणी ।
हल्hal#01.0971parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
विलेखने(vilekhane)— to plow, to cultivate, to till, to furrow
Kommentar: विलेखनम् = कर्षणम् ।
नल्nal#01.0972parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गन्धे बन्धने च(gandhe bandhane ca)— to smell,to bind
Kommentar: बन्धने इति काश्यपः ।
पल्pal#01.0973parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: पूर्वं मैत्रेयः ' गल गरणे ' इति अधिकं पठति ।
बल्bal#01.0974parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
प्राणने धान्यावरोधने च(prāṇane dhānyāvarodhane ca)— to breathe, to be powerful, to collect grains
Kommentar: प्राणनम् = जीवनम् । धान्यावरोधनम् = कुसूलादि - व्यापारः । प्राणनेकर्मकः, धान्यावरोधने सकर्मकः ।
पुल्pul#01.0975parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
महत्त्वे(mahattve)— to be great, to pile up, to grow, to be large
Kommentar: महत्त्वे पोलति पुलेर्णौ तु तत्रैव पोलयेत् ' (श्लो. 156) इति देवः ।
कुल्kul#01.0976parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
संस्त्याने बन्धुषु च(saṃstyāne bandhuṣu ca)— to collect, to gather, to treat equally, to treat like family
Kommentar: सन्ताने ' इत्येके सन्तानो विजातीयैरविच्छिन्नः प्रवाहः । संस्त्यानम् = सङ्घातः । बन्धुशब्देन तद्व्यापारो विवाहादिः लक्ष्यते ।
शल्śal#01.0977parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: गतौ शलति संवृत्यां चलने शलते शलेः ' (श्लो. 154) - देवः ।
हुल्hul#01.0978parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ हिंसायां संवरणे च(gatau hiṃsāyāṃ saṃvaraṇe ca)— to go
Kommentar: हिंसासंवरणयोश्च ' इति मैत्रेयः ।
पत्pat#01.0979parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: गत्यर्थे पतयेत् पतेत् ' (श्लो. 95) इति देवः ।
क्षल्kṣal#01.0980parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
सञ्चलने(sañcalane)— to flow,to ooze,to drip
क्वथ्kvath#01.0981parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
निष्पाके(niṣpāke)— to boil,to cook, to decoct
पथ्path#01.0982parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: अथ पथेर्गतौ पथति णौ पन्थेर्गतौ पन्थयेत् ' (श्लो. 101) इति देवः ।
मथ्math#01.0983parasmaipadaseṭdvikarmakaS. 28
विलोडने(viloḍane)— to churn, to think, to meditate, to ponder
Kommentar: हिंसासङ्क्लेशयोर्मन्थेत् मथेन्मथ्नाति लोडने ' (श्लो. 98) - देवः ।
वम्vam#01.0984parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
उद्गिरणे(udgiraṇe)— to vomit,to drop,to emit,to give out,to be sick
Kommentar: मिच्च । ' उद्गिरणे = वमने ' इति काशकृत्स्नः । ' उद्गिरणम् = अन्तर्गतस्य मुखेन निःसारणम् ' इति माधवः । ' भुक्तस्य ऊर्ध्वगतिः ' इति क्षीरस्वामी । ' उदित् इति काशकृत्स्नपाठः ' इति तरङ्गिण्याम् । ' प्रकृत काशकृत्स्नधातुपाठे तु ' डु वम ' इत्येव दृश्यते । ' काश्यपादीनामप्युदित्पाठः ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
भ्रम्bhram#01.0985parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
चलने(calane)— to walk, to wander, to roam
Kommentar: चलने भ्रमति भ्रम्येच्छमादेर्भ्राम्यति भ्रमेत् ' (श्लो. 147) - देवः । ' मण्डलाकारेण चलनमेव धात्वर्थः , न तु चलनमात्रम् ' इति तत्त्वबोधिनी ।
क्षर्kṣar#01.0986parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
सञ्चलने(sañcalane)— to flow,to ooze,to drip
Kommentar: ' क्षल ' धातुः अस्यैव पाठान्तरम् इति बहवः । क्षीरस्वामी तु ' क्षल सञ्चलने सञ्चये च ' इति पृथाग्धातुं पठति भ्वादौ ।
द्वृdvṛ#01.0987parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
स्थगने(sthagane)— to cover,to surround, to conceal
सह्sah#01.0988ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
मर्षणे(marṣaṇe)— to tolerate, to bear, to forgive
Kommentar: ' मर्षणे सहते , यौ तु साहयेत् सहति द्वयम् ' इति देवः । अपराधे सत्यपि कोपस्य अनाविष्करणं मर्षणम् ।
रम्ram#01.0989ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
क्रीडायाम्(krīḍāyām)— to enjoy, to rejoice, to play
Kommentar: नायम् उदित् इति माधवः । ' रमु ' इत्युदितं केचित् पठन्ति ।
सद्sad#01.0990parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
विशरणगत्यवसादनेषु(viśaraṇagatyavasādaneṣu)— to go, to lose power, to be tired, to dry up, to destroy, to wither, to despond, to lose interest
Kommentar: ज्वलादेश्च तुदादेश्च सीदेद् विशरणादिके । पद्यतेरर्थ आसीदेद्, आसादयति चाडि. यौ ' (श्लो. 108) देवः । ' विशमृशणुदप्रवेशामर्शक्षेपेषु षद्लृ विशरणार्थः ' इति च श्लोकधातुपाठः ' इति पुरुषकारः । विशरणम् अवयवानाम् विश्लेषः । अवसादनं नाशः ।
शद्śad#01.0991parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
शातने(śātane)— to perish,to fall,to wither,to decay, to wear off, to fall, to wane,to throw down
Kommentar: अवशातने ' इति जैनः । शातनम् = तनूकरणमिति क्षीरस्वामी । ' शातनम् - तीक्ष्णीभावः । विशीर्णतायामित्येके । ' गतावप्यस्ति ' इति धा.का.व्या व्याख्यायाम् (2.24) । ' विशाने विशीर्णतायां वर्तते, शातनं , विषयभावेन निर्दिश्यते प्रसिद्धत्वात् ' इति मैत्रेयः ' इति मा.धा.वृत्तिः । अयं तुदादौ अपि अस्ति ।
क्रुश्kruś#01.0992parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
आह्वाने रोदने च(āhvāne rodane ca)— to call out, to shout, to cry
कुच्kuc#01.0993parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
सम्पर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेखनेषु(samparcanakauṭilyapratiṣṭambhavilekhaneṣu)— to contract,to cleanse, to touch, to shrink,to be crooked,to bend, to write, to delineate
Kommentar: सङ्कोचे कुचतीति स्यात् कोचेत् सम्पर्चनादिषु ' (श्लो. 54) इति देवः ।
बुध्budh#01.0994parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
अवगमने(avagamane)— to know,to understand,to be awakened with knowledge, to be restored to senses,to think, to learn
Kommentar: अवगमनम् उद्बोधः ज्ञानं च । ' बुध्यते बोधतीत्येवं बुधेरवगमे द्वयम् । बुधिरो बोधनार्थस्य बोधते बोधतीत्यपि ' (श्लो. 119) इति देवः । ' अयमर्थभेदेन सकर्मकोकर्मकश्च ' इति मा.धा. वृत्तिः ।
रुह्ruh#01.0995parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च(bījajanmani prādurbhāve ca)— to grow from seed,to manifest, to rise,to ascend, to take birth, to be born
Kommentar: प्रादुर्भावे च ' इति केचित् न पठन्ति । ' रुह जन्मनि ' इति न्यासपाठः ।
कस्kas#01.0996parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: गतिशासनयोः कस्ते कसतीति गतौ शपि ' ( श्लो. 192) - देवः ।
हिक्क्hikk#01.0997ubhayapadaseṭakarmakaS. 28
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to hiccup, to mutter
अञ्च्añc#01.0998ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ याचने च(gatau yācane ca)— to go, to beg,to ask,to solicit
Kommentar: अचु ' इत्येके । ' अचि ' इत्यपरे । ' अञ्चू ' इति शाकटायनः । ' गतियाचनयोरञ्चत्यञ्चते, णौ विशेषणे । अञ्चयत्यञ्चतीत्येकं गतिपूजनयोरपि ' इति (श्लो. 50) देवः ।
अच्ac#01.0999ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ याचने च(gatau yācane ca)— to go, to beg,to ask,to solicit
अञ्च्añc#01.1000ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ याचने च(gatau yācane ca)— to go, to beg,to ask,to solicit
याच्yāc#01.1001ubhayapadaseṭdvikarmakaS. 28
याच्ञायाम्(yācñāyām)— to beg,to beg,to ask,to solicit
Kommentar: केचित् ड्वितं पठन्ति । तदपि प्रमाणम् ' इति मा.धा. वृत्तिः ।
रेट्reṭ#01.1002ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to speak,to ask,to request
Kommentar: याचने च इति द्रुमे ' इति धा.का. व्याख्यायाम् (2 - 25) ।
चत्cat#01.1003ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
याचने(yācane)— to beg,to beg,to ask,to solicit
Kommentar: चते चदे च यातने ' इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः । चकारः परिभाषणे इति पूर्वधात्वर्थस्यापि अनुवृत्तिसूचकः ।
चद्cad#01.1004ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
याचने(yācane)— to beg,to beg,to ask,to solicit
प्रोथ्proth#01.1005ubhayapadaseṭakarmakaS. 28
पर्याप्तौ(paryāptau)— to be powerful, to be capable, to be competent
Kommentar: प्रोथति = सूदति ' इति मन्त्रव्याख्यायां व्याख्यानात्, ' अपप्रोथ = मारय ' इति व्याख्यानाच्च भट्टभास्करमते हिंसार्थकोयं धातुः इति मा.धा.वृत्तिदर्शनात् ज्ञायते । ' पर्याप्तिगतौ ' इत्यपि क्वचिदर्थनिर्देशः कृतः । ' अपप्रोथनम् = हुङ्करणम् ' इति क्षुरे ' मा.धा.वृत्तिः । ' शब्दार्थोपि । अपपूर्वस्तु मारणे हुङ्करणे वा ' इति धा.का. व्याख्याने (2 - 25) ।
मिद्mid#01.1006ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
मेधाहिंसनयोः(medhāhiṃsanayoḥ)— to understand, to know, to hurt, to injure, to cause trouble
Kommentar: थान्तः इति स्वामी । धान्तः इति न्यासः ' इति कौमुदी । ' ऋदितो मेदते मेदेन्मेधाहिंसनयोर्द्वयो: ' (श्लो. 104) इति देवः ।
मेद्med#01.1007ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
मेधाहिंसनयोः सङ्गमे च(medhāhiṃsanayoḥ saṅgame ca)— to understand, to know, to hurt, to injure, to cause trouble, to collect, to merge together
Kommentar: ' थान्तः इति स्वामी । धान्तः इति न्यासः ' इति कौमुदी । ' ऋदितो मेदते मेदेन्मेधाहिंसनयोर्द्वयो: ' (श्लो. 104) इति देवः । भोजराजस्तु मेधिं नानुमन्यते । ' कौमाराश्चातत्रैव अनुकूलाः ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
मिथ्mith#01.1008ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
मेधाहिंसनयोः(medhāhiṃsanayoḥ)— to understand, to know, to hurt, to injure, to cause trouble
मेथ्meth#01.1009ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
मेधाहिंसनयोः(medhāhiṃsanayoḥ)— to understand, to know, to hurt, to injure, to cause trouble
मिध्midh#01.1010ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
मेधाहिंसनयोः(medhāhiṃsanayoḥ)— to understand, to know, to hurt, to injure, to cause trouble
मेध्medh#01.1011ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
मेधाहिंसनयोः सङ्गमे च(medhāhiṃsanayoḥ saṅgame ca)— to understand, to know, to hurt, to injure, to cause trouble, to join, to unite
Kommentar: चकारात् धातुपाठे पूर्वधातुगतं मेधाहिंसारूपम् अर्थद्वयम् विवक्षितम् ।
निद्nid#01.1012ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
कुत्सासन्निकर्षयोः(kutsāsannikarṣayoḥ)— to ridicule, to insult, to reach, to go closer
Kommentar: ' प्रत्येकं निदिनेद्योः स्तां नेदते नेदतीत्युभे । कुत्सायां सन्निकर्षे वा , कूत्सामात्रे तु निन्दति ' (श्लो. 114) इति देवः ।
नेद्ned#01.1013ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
कुत्सासन्निकर्षयोः(kutsāsannikarṣayoḥ)— to ridicule, to insult, to reach, to go closer
Kommentar: ' प्रत्येकं निदिनेद्योः स्तां नेदते नेदतीत्युभे । कुत्सायां सन्निकर्षे वा , कूत्सामात्रे तु निन्दति ' (श्लो. 114) इति देवः ।
शृध्śṛdh#01.1014ubhayapadaseṭakarmakaS. 28
उन्दने(undane)— to kill, to hurt, to wet, to moist
Kommentar: उन्दनं क्लेदनम् ।
मृध्mṛdh#01.1015ubhayapadaseṭakarmakaS. 28
उन्दने(undane)— to kill, to hurt, to wet, to moist
Kommentar: उन्दनम् = क्लेदनम् ।
बुध्budh#01.1016ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
बोधने(bodhane)— to know,to understand,to be awakened with knowledge, to be restored to senses,to think, to learn
Kommentar: बुधिरो बोधनार्थस्य बोधते बोधतीत्यपि ' (श्लो. 119) इति देवः । चान्द्राः, क्षीरस्वामी च ' बुध ' इत्यनिरितं पठन्ति ।
बुन्द्bund#01.1017ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
निशामने(niśāmane)— to perceive,to apprehend, to comprehend, to understand with keen senses
Kommentar: निशामनं ज्ञानम् । ' उ बुन्धिर् ' इति नन्दी । ' उ बेदिर् ' इत्यन्ये इति क्षीरस्वामी । ' उ चुन्दिर् ' इति काशकृत्स्नचन्द्रौ पेठतुरिति क्षीरतरङ्गिणीटीका ।
वेण्veṇ#01.1018ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु(gatijñānacintāniśāmanavāditragrahaṇeṣu)— to go,to know,to understand, to remember, to memorize, to think, to play a musical instrument, to pick a musical instrument
Kommentar: नान्तोप्ययम् ' इति कौमुदी । ' वादित्रं वाद्यभाण्डम्, तस्य वादनार्थग्रहणम् इति क्षीरस्वामी । ' वीणृ ज्ञानचिन्तानिशामनेषु ' इति काशकृत्स्नः । तत्र भ्वादौ इतः पूर्वं णकारदण्डके ' वेणृ गतिप्रेषणाश्लेषणेषु ' इति दृश्यते । ' उत माता महिषम् अन्ववेनत् ' ( तै. सं. 3.2.113) इत्यत्र भाष्यकाराः तवर्गपञ्चमान्तम् अमुं पेठुः । ' वेनृ इत्येके ' इति पक्षम् अवलम्ब्य धा.का. व्याख्यायां (2 - 77) शानचि प्रयोगः दर्श्यते - ' वेनमाना ' इति ।
वेन्ven#01.1019ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु(gatijñānacintāniśāmanavāditragrahaṇeṣu)— to go,to know,to understand, to remember, to memorize, to think, to play a musical instrument, to pick a musical instrument
खन्khan#01.1020ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
अवदारणे(avadāraṇe)— to dig
चीव्cīv#01.1021ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
आदानसंवरणयोः(ādānasaṃvaraṇayoḥ)— to accept, to takem to wear, to hold
Kommentar: अनृदिदित्येके ।
चीप्cīp#01.1022ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
आदानसंवरणयोः(ādānasaṃvaraṇayoḥ)— to accept, to takem to wear, to hold
चाय्cāy#01.1023ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
पूजानिशामनयोः(pūjāniśāmanayoḥ)— to worship, to know, to understand
व्यय्vyay#01.1024ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
वित्तत्यागे गतौ च(vittatyāge gatau ca)— to spend, to do an expense, to go
Kommentar: अयं वित्तत्यागे नित्यमात्मनेपदी । ' वित्तत्यागे व्यययति व्ययति गतौ ' (श्लो. 150) इति देवः ।
दाश्dāś#01.1025ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
दाने(dāne)— to give,to offer an oblation
भेष्bheṣ#01.1026ubhayapadaseṭakarmakaS. 28
भये(bhaye)— to fear
Kommentar: गतौ ' इति मैत्रेयः । ' अगतौ इत्येके ' इति धा.का. (2 - 27) ।
भ्रेष्bhreṣ#01.1027ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: भ्रेषृ इत्यपि ' इति मैत्रेयः । ' भये, चलने च ' इति क्षीरस्वामी । ' भ्लेषु ' इत्यन्ये इति धा.का. (2 - 27) ।
भ्लेष्bhleṣ#01.1028ubhayapadaseṭakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: अयं केवलं सिद्धान्तकौमुद्यामेव उपात्तः । अन्येषु सर्वेषु ग्रन्थेषु ' भ्रेषृ ' इत्यत्र ' भ्लेषृ इति अन्ये ' इत्युक्तम् ।
अस्as#01.1029ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतिदीप्त्यादानेषु(gatidīptyādāneṣu)— to go, to shine, to glow, to take
Kommentar: असतेसति गत्यादौ भुव्यस्ति क्षेपणेस्यति ' ( श्लो. 184 ) इति देवः । दीप्तौ अकर्मकः । ' अष ' इत्यपि पाठः दृश्यते ।
अष्aṣ#01.1030ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
गतिदीप्त्यादानेषु(gatidīptyādāneṣu)— to go, to shine, to glow, to take
यम्yam#01.1031parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
उपरमे(uparame)— to stop, to resist, to hinder
स्पश्spaś#01.1032ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
बाधनस्पर्शनयोः(bādhanasparśanayoḥ)— to obstruct,to stop, to hinder, to touch, to collect
Kommentar: बाधने स्पर्शने चार्थे हिक्कादौ स्पशते स्पशेत् ' (श्लो. 166) इति देवः । ' बाधनस्पाशनयोः ' । स्पाशनं - ग्रन्थनम् ' इति स्वामी । ' ग्रन्थ - बाधनयोः ' इति वोपदेवः । ' बाधनस्पर्शनयोः ' पषेत्येके । पषेत्यन्ये । हिंसार्थम् दोषसूचनं स्पश (र्श) नम् ' इति धा.का. व्याख्या ( 2 - 27) ।
लष्laṣ#01.1033ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
कान्तौ(kāntau)— to wish, to desire
Kommentar: ' कान्तौ लष्यति लष्येत श्यनि वा लषते लषेत् ' (श्लो. 177) इति देवः । कान्तिः = इच्छा ।
चष्caṣ#01.1034ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
भक्षणे(bhakṣaṇe)— to eat, to taste
छष्chaṣ#01.1035ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt, to injure
झष्jhaṣ#01.1036ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
आदानसंवरणयोः(ādānasaṃvaraṇayoḥ)— to hurt,to injure,to kill,to take,to put on, to wear
Kommentar: झषेज्झषेत संवृत्यामादाने हिंसने झषेत् ' (श्लो. 168) इति देवः ।
भ्रक्ष्bhrakṣ#01.1037ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
अदने(adane)— to eat
भ्लक्ष्bhlakṣ#01.1038ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
आदानसंवरणयोः(ādānasaṃvaraṇayoḥ)— to eat
Kommentar: भक्ष इति मैत्रेयः ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' प्लक्ष ' इति दुर्गः । तस्य अनार्षत्वम् उक्तं मा.धा.वृत्तौ । विस्तरस्तु तत्र, कृदन्तरूपमालायां वा द्रष्टव्यः ।
भक्ष्bhakṣ#01.1039ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
अदने(adane)— to eat
प्लक्ष्plakṣ#01.1040ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
अदने(adane)— to eat
दास्dās#01.1041ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
दाने(dāne)— to give, to handover
Kommentar: दंसयेन्मोक्षणे, दस्येत् क्षये दंसयते णिचि । दंशदर्शनयोः, दासेर्दाने दासति दासते ' (श्लो. 186 - 187) इति देवः ।
माह्māh#01.1042ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
माने(māne)— to measure, to weigh
Kommentar: मानम् = वर्तनम् इति क्षीरस्वामी ।
गुह्guh#01.1043ubhayapadaveṭsakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover, to hide, to clothe
श्रिśri#01.1044ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
सेवायाम्(sevāyām)— to serve
Kommentar: श्रीणाति पाके श्रीणीते सेवायां श्रयते श्रयेत् ' (श्लो. 16) - देवः ।
भृbhṛ#01.1045ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 28
भरणे(bharaṇe)— to nourish, to protect, to fill, to maintain, to protect, to upbring
Kommentar: पूरणेपि इति भट्टिः ' इति धा.का.व्याख्याने । (2 - 29) ' भृञो बिभर्ति बिभृते भरते भरतीत्यपि । ऋदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने श्नि तथा भरः ' (श्लो. 28) इति देवः ।
हृhṛ#01.1046ubhayapadaaniṭdvikarmakaS. 28
हरणे(haraṇe)— to take way, to carry, to steal, to acquire
Kommentar: प्रसह्यसृत्यां हरणे जिहर्ति हरते हरेत् ' ( श्लो. 27) इति देवः । हरणम् = प्रापणम्, स्वीकारः, स्तैन्यम्, नाशनं च । भारं हरति (प्रापयति) ग्रामम् । अंशं हरति (भागं स्वीकरोति) पुत्रः । मणिं हरति चोरः । रामनाम पापं हरति ।
धृdhṛ#01.1047ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 28
धारणे(dhāraṇe)— to wear, to support,to possess, to hold
Kommentar: धरते धारणेर्थे तु धरते धरतीत्यभे ' (श्लो.29) इति देवः ।
सूर्क्ष्य्sūrkṣy#01.1048parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
ईर्ष्यायाम्(īrṣyāyām)— to envy, to grudge
नीnī#01.1049ubhayapadaaniṭdvikarmakaS. 28
प्रापणे(prāpaṇe)— to obtain, to carry, to take
Kommentar: प्रापणम् = आसादनम् ।
धेdhe#01.1050parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
पाने(pāne)— to drink
ग्लैglai#01.1051parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
हर्षक्षये(harṣakṣaye)— to be tired, to wane, to be fatigued, to be exhausted
Kommentar: हर्षक्षयः = धातुक्षयः ।
म्लैmlai#01.1052parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
हर्षक्षये(harṣakṣaye)— to be tired, to wane, to be fatigued, to be exhausted
Kommentar: गात्रविनामे । विनामः कान्तिक्षयः ' इति क्षीरस्वामी । ' हर्षक्षयः = धातुक्षयः ' इति माधवः ।
द्यैdyai#01.1053parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
न्यक्करणे(nyakkaraṇe)— to hate, to despise,to disfigure, to condemn
Kommentar: न्यक्करणं = तिरस्कारः । ' न्यङ्गविधाने ' इति क्षीरस्वामी । न्यङ्गम् = कुत्सिताङ्गम् ।
द्रैdrai#01.1054parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
स्वप्ने(svapne)— to sleep
Kommentar: द्रै स्वप्ने द्रायति, द्राति कुत्सिते गमने लुकि ' (श्लो.6) इति देवः ।
ध्रैdhrai#01.1055parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
तृप्तौ(tṛptau)— to be pleased, to be satisfied
ध्यैdhyai#01.1056parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
चिन्तायाम्(cintāyām)— to think,to meditate,to recollect, to concentrate upon
रैrai#01.1057parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
स्त्यैstyai#01.1058parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दसङ्घातयोः(śabdasaṅghātayoḥ)— to sound, to gather, to be crowded, to surround
Kommentar: दन्त्यादि: । ' शब्दसङ्घातयोर्धात्वो: स्त्यायत्येकस्य सो न षः ' (श्लो. 7) - देवः ।
स्त्यैstyai#01.1059parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दसङ्घातयोः(śabdasaṅghātayoḥ)— to sound, to gather, to be crowded, to surround
Kommentar: मूर्धन्यादिः । ' शब्दसङ्घातयोर्धात्वो: स्त्यायत्येकस्य सो न षः ' (श्लो. 7) - देवः ।
खैkhai#01.1060parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
खदने(khadane)— to dig, to irritate, to cause pain, to be steady
Kommentar: खदनं स्थैर्यं हिंसा च । ' खे खादने ' इति काशकृत्स्ने धातुपाठे पठ्यते । ' भक्षणार्थत्वं च इति तट्टीकायाम् ' इति क्षीरतरङ्गिणीटीका । ' खनने ' इति शङ्कराचार्याः इति धा. का. व्याख्या ।
क्षैkṣai#01.1061parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
क्षये(kṣaye)— to wane,to decline,to decay,to reduce,to contract, to shrink
Kommentar: भोजमते घटादिः अयम् ।
जैjai#01.1062parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
क्षये(kṣaye)— to wane,to decline,to decay,to reduce,to contract, to shrink
सैsai#01.1063parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
क्षये(kṣaye)— to wane,to decline,to decay,to reduce,to contract, to shrink
Kommentar: ' षै क्षये सावतीतीष्टं अन्तकर्मणि तु स्यति ' (श्लो. 7) इति देवः । ' सै ' इति केचित् । स तु पाठो भाष्यादि (6.1.64) विरोधादुपेक्ष्यः । अष्टाध्यायीसूत्रेषु ' षा ' धातुग्रहणानि सर्वाण्यपि दैवादिकस्येति निष्कर्षः ।
कैkai#01.1064parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: शब्दे ' इति सामान्यतः उक्तावपि शब्दविशेषे प्रयुज्यते ।
गैgai#01.1065parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sing
Kommentar: शब्दविशेषे ' इति क्षीरस्वामी ।
शैśai#01.1066parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
पाके(pāke)— to cook
Kommentar: पाकः - विक्लित्तिः । धातुममुं क्षीरस्वामि- मैत्रेय - लीलाशुक - शाकटायन - काशकृत्स्न - कातन्त्र - हेमचन्द्रादयः न पठन्ति । अत्र ' स्रै ' इति क्षीरतरङ्गिण्यां दृश्यते ।
श्रैśrai#01.1067parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
पाके(pāke)— to cook
Kommentar: ... श्राति श्रायति लुक्शपोः ' (श्लो.9) इति देवः ।
स्रैsrai#01.1068parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
पाके(pāke)— to cook
पैpai#01.1069parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
शोषणे(śoṣaṇe)— to dry,to wither
Kommentar: ' पाने पिबति, रक्षायां पाति, पायति शोषणे ' (श्लो. 5) इति देवः ।
वैvai#01.1070parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
शोषणे(śoṣaṇe)— to dry,to wither
Kommentar: ' गतिगन्धनयोर्वाति वायतीति तु शोषणे ' (श्लो. 10) इति देवः ।
स्तैstai#01.1071parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
वेष्टने शोभायां च(veṣṭane śobhāyāṃ ca)— to cover, to wrap, to decorate
स्नैsnai#01.1072parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
वेष्टने शोभायां च(veṣṭane śobhāyāṃ ca)— to cover, to wrap, to decorate
Kommentar: ' शोभायां च ' इत्येके । ' शौच इत्यन्ये ' इति कौमुदी । ' स्नातीति शौचे स्नः स्नायेदिति चेच्छन्ति केचन ' (श्लो. 12) इति देवः ।
दैdai#01.1073parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
शोधने(śodhane)— to purify,to cleanse
Kommentar: ' दाति दायति दाप् दैपोः दयते रक्षणे डितः ' (श्लो. 4) इति देवः ।
पाpā#01.1074parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
पाने(pāne)— to drink
Kommentar: ' पाने पिबति, रक्षायां पाति, पायति शोषणे ' (श्लो. 5) इति देवः ।
घ्राghrā#01.1075parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गन्धोपादाने घ्राणे च(gandhopādāne ghrāṇe ca)— to smell
ध्माdhmā#01.1076parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
शब्दाग्निसंयोगयोः(śabdāgnisaṃyogayoḥ)— to blow,to breathe out,to produce sound by blowing,to blow a fire,to manufacture by blowing, to play a conch
Kommentar: ' अग्निसंयोगश्च मुखवायुना । लक्षणया विधूनने, सन्तापेन पूरणे च ' इति धा.का. व्याख्यायाम् (2.33)
स्थाsthā#01.1077parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
गतिनिवृत्तौ(gatinivṛttau)— to stay, to stand
म्नाmnā#01.1078parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
अभ्यासे(abhyāse)— to study,to repeat,to remember,to think
Kommentar: प्रायेणायमाङपूर्वक एव प्रयुज्यते । ' अभ्यासः = पारम्पर्येण वृत्तिः ' इति क्षीरस्वामी ।
दाdā#01.1079parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
दाने(dāne)— to give
ह्वृhvṛ#01.1080parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
कौटिल्ये(kauṭilye)— to be crooked
स्वृsvṛ#01.1081parasmaipadaveṭakarmakaS. 28
शब्दोपतापयोः(śabdopatāpayoḥ)— to sound, to be ill, to irritate, to trouble
Kommentar: उपतापः = रोगः ।
स्मृsmṛ#01.1082parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
चिन्तायाम्(cintāyām)— to remember,to recollect,to memorize
Kommentar: अयमनेकार्थत्त्वात् विस्मरणे चित्तापदक्रमणे च वर्तते ' इति मा.धा. वृत्तिः ।
वृvṛ#01.1083parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover,to surround, to conceal
Kommentar: क्वचित्तु ' ह् वृ ' इति पाठः । तत्त्वबोधि बोधिनीयुक्तयां कौमुद्याम् अयं पाठः । बालमनोरमायुक्तायां तु ' ह् वृ ' इत्येव दृश्यते । क्षीरतरङ्गिणीटिप्पण्यां ' वृ ' इत्यस्य पाठस्य युक्तता दर्श्यते । ' द् वृ ' इति क्वचित् पाठः । ' द् वृ वर ' इति क्वचित् पठ्यते ' इति मा.धा. वृत्तिः ।
ह्वृhvṛ#01.1084parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover, to hide, to enclose
सृsṛ#01.1085parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go,to move,to approach,to slip
Kommentar: अयं धातुः अर्थभेदेन अकर्मकः सकर्मकोपि दृश्यते । ' गतौ ससर्ति सरति श्लुशपोर्धावति क्वचित् ' (श्लो. 30) इति देवः ।
ऋṛ#01.1086parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतिप्रापणयोः(gatiprāpaṇayoḥ)— to go, to obtain, to reach
Kommentar: तत्रेयर्त्यृच्छतीत्यर्तेः श्नि गतौ स्याद् ऋणाति तु ' (श्लो. 30) - देवः ।
गृgṛ#01.1087parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
सेचने(secane)— to irrigate, to moisten, to wet
Kommentar: ज्ञाने गारयते, गिरेन्निगरणे, शब्दे गृणाति, त्रयं, युक्तं ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि ' (श्लो. 33) - देवः ।
घृghṛ#01.1088parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
सेचने(secane)— to irrigate, to moisten, to wet
Kommentar: ' घरेद् घारयेद्, यद्दीप्तौ क्षरणे जिघर्ति तदिदं केचिद् विदुः छान्दसम् ' (श्लो. 33) इति देवः । भौवादिकस्य घृधातोस्तु घृतं, घर्मः, घृणा इत्यत्रैव प्रयोगः, नान्यत्र इति ' तृज्वत्क्रोष्टुः ' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ' इति बालमनोरमा । पुरुषकारः अपि अमुं समर्थयति ।
ध्वृdhvṛ#01.1089parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
हूर्छने(hūrchane)— to bend,to twist
Kommentar: हूर्च्छनं कौटिल्यम् । ' भ्रातृव्यमेव तदपध्वरति ' इत्यादौ हिंसायामपि दृश्यते ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
स्रुsru#01.1090parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go,to drip, to ooze, to flow
Kommentar: स्रुतौ च द्रुमे । शु स्रु गतावित्येके ' इति धा.का. व्या. (2 - 34)
सुsu#01.1091parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
प्रसवैश्वर्ययोः(prasavaiśvaryayoḥ)— to give birth, to become pregnant, to conceive, to possess power, to possess supremacy
Kommentar: प्रसवोभ्यनुज्ञानम् । आद्ये सकर्मकः । द्वितीये तु अकर्मकः ।
श्रुśru#01.1092parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
श्रवणे(śravaṇe)— to hear, to listen
ध्रुdhru#01.1093parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
स्थैर्ये(sthairye)— to be firm, to be fixed
Kommentar: ' स्थैर्ये ध्रवति गत्यां तु स्थैर्ये च ध्रुवतीति शे ' (श्लो. 22) - देवः ।
दुdu#01.1094parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: दुनोति दूयते तापे दवतीति गतौ पदम् ' (श्लो. 22) इति देवः ।
द्रुdru#01.1095parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
जिji#01.1096parasmaipadaaniṭdvikarmakaS. 28
अभिभवे (न्यूनीभवने न्यूनीकरणे च)(abhibhave (nyūnībhavane nyūnīkaraṇe ca))— to win, to conquer, to dislike, to refrain
Kommentar: अभिभवो न्यूनीकरणं न्यूनीभवनं च । आद्ये सकर्मकः, द्वितीये तु अकर्मकः ।
ज्रिjri#01.1097parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
अभिभवे (न्यूनीभवने न्यूनीकरणे च)(abhibhave (nyūnībhavane nyūnīkaraṇe ca))— to conquer,to win, to have victory
Kommentar: आभिभवो न्यूनीभवनं च । आद्ये सकर्मकः, द्वितीये तु अकर्मकः ' इति सि.कौमुदी । क्षीरस्वामी तु ' जृ ' इति पठति । तन्मते जारकः, जरन् इत्यादीनि रूपाणि । देवः क्षीरस्वामिसम्मतपाठस्य अनुकूल: । यदाह - ' जृणाति जीर्यति जरत्येकार्थे जारयत्यपि ' (श्लो.39) इति । धातुकाव्ये तु ' ज्ञि अभिभवे ' इति पठित्वा, तदनुगुणः प्रयोगोपि प्रदर्शितः ।
जृjṛ#01.1098parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
स्मिsmi#01.1099ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
ईषद्धसने(īṣaddhasane)— to smile a bit
गुgu#01.1100ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to speak inarticulately
गाgā#01.1101ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: “ अयं धातुरदादिकः इति न्यासपरमञ्जर्योः ( ' गापोष्ठक् ' इत्यत्र ) स्थितम् । शपि पाठे चास्य प्रयोजनं नास्ति । अस्माभिस्तु ' क्वापि पठितव्यः ' इति मैत्रेयाद्यनुसारेण इह पठितः “ इति मा.धा.वृत्तिः । ' गाते गाङो गतावर्थे, कै गै शब्देस्य गायति ' ( श्लो. 5) इति देवः ।
उu#01.1102ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
कुku#01.1103ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to hum, to speak inarticulately, to sound
Kommentar: अव्यक्ते शब्दे कवते कुवते त्वार्तशब्दने । कौतीति शब्दमात्रे स्यात् ' (श्लो. 23) इति देवः ।
खुkhu#01.1104ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
गुgu#01.1105ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to speak, to make noise
घुghu#01.1106ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
ङुṅu#01.1107ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
शब्दे(śabde)— to sound
च्युcyu#01.1108ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
ज्युjyu#01.1109ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
छ्युchyu#01.1110ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
प्रुpru#01.1111ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
प्लुplu#01.1112ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: क्लुङ् इत्यपि पाठः ।
क्लुklu#01.1113ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
रुru#01.1114ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतिरेषणयोः(gatireṣaṇayoḥ)— to go, to move, to kill, to be angry, to cause pain
Kommentar: अस्य सेट्-त्वम् इति तत्त्वबोधिनीका कारमतम् इति ज्ञायते । न्यासकारादयः अनिट् त्वं मन्यते । विस्तरस्तु कृदन्तरूपमालायां द्रष्टव्यः । रेषणं = हिंसा । ' गतिरोषणयोः ' इति कुत्रचित् दृष्टः पाठः । रेषणशब्दस्य वृकशब्दार्थत्त्वात् क्वचिदेव नेयमिति पुरुषकारः । ' रवते रौति शब्दने ' (श्लो. 23) इति देवः ।
धृdhṛ#01.1115ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
अवबन्धने विध्वंसने च(avabandhane vidhvaṃsane ca)— to fall down, to get destroyed
Kommentar: अविध्वंसने ' इति क्षीरस्वामी ।
मेme#01.1116ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
प्रणिदाने(praṇidāne)— to exchange, to handover
Kommentar: मिमीते मायते माने, माति तत्रैव शब्लुकि । मायते प्रणिदानेर्थे ... ।' (श्लो. 9) इति देवः । ' प्रणिदानम् = विनिमयः । ' प्रत्यर्पणम् ' इत्यपरे ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' प्रतिदाने ' इति काशकृत्स्नः । तथैव कातन्त्रे चान्द्रे च । ' प्रणिधाने ' इति क्षीरस्वामिटीका ।
देde#01.1117ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
रक्षणे(rakṣaṇe)— to protect
Kommentar: दाञो दत्ते ददातीति दाणो यच्छति दो द्यति । दाति दायति दाप्दैपोर्दयते रक्षणे ङितः ' (श्लो. 4) इति देवः ।
श्यैśyai#01.1118ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
प्यैpyai#01.1119ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
वृद्धौ(vṛddhau)— to grow, to increase, to swell;
त्रैtrai#01.1120ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
पालने(pālane)— to protect, to secure
पूpū#01.1121ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
पवने(pavane)— to purify, to cleanse
Kommentar: पवनम् = शोधनम् । ' श्नि पुनाति पुनीते स्ताम् पवने पवते ङितः ' (श्लो. 27) इति देवः ।
मूmū#01.1122ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
बन्धने(bandhane)— to tie, to get stuck
डीḍī#01.1123ātmanepadaseṭakarmakaS. 28
विहायसा गतौ(vihāyasā gatau)— to fly
Kommentar: विहायसा गतौ डीङो डयते डीयते पदे ' (श्लो. 20) इति देवः । " विहायसां गतौ इति देवसम्मतं पाठम् अनूद्य ' विहायसां = विहागानाम् ' इति पुरुषकारे व्याख्यातम् । ' आकाशगतौ ' इति ' विहायसि गतौ ' इति च केचित् अर्थं वर्णयन्ति " इति कृदन्तरूपमाला । " विहायसां गतौ इति क्वचित् पठ्यते । तदाकाशगमनम् इति पठद्भ्यां चन्द्रधनपालाभ्यां प्रत्युक्तम् । ' व्यामोरोभ्यां गमने डयते मंहते च ' इति पठन् केशवस्वामी अत्रैव अनुकूलः । अयमेव पाठः मैत्रेयादीनामपि " इति मा.धा.वृत्तिः ।
तॄtṝ#01.1124parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
प्लवनतरणयोः(plavanataraṇayoḥ)— to cross, to float, to swim
Kommentar: तरणम् = मज्जनम् । तरणम् = लङ्घनम् । ' अभिभवे च ' इति कविकल्पद्रुमे ।
गुप्gup#01.1125ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
गोपने निन्दायां च(gopane nindāyāṃ ca)— to protect, to conceal, to hide, to blame, to criticize
Kommentar: ( निन्दार्थे सन् ) ' णौ गोपयति भाषार्थे , निन्दायाम् से जुगुप्सते । गोपयेद् रक्षणे त्वाये, व्याकुलत्वे तु गुप्यति ' (श्लो. 129) इति देवः । ' गोपनकुत्सनयोः ' इति मैत्रेयरक्षितौ ।
तिज्tij#01.1126ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
निशाने क्षमायाम् च(niśāne kṣamāyām ca)— to sharpen, to whet, to endure, to tolerate, to bear, to forgive
Kommentar: ( तिजि क्षमायां नित्यसन् ) निशानम् = तीक्ष्णीकरणम् । ' क्षमायाम् च ' इति क्षीरस्वामी ।
मान्mān#01.1127ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
पूजायाम् जिज्ञासायां च(pūjāyām jijñāsāyāṃ ca)— to worship, to investigate,to examine,to wish to know
Kommentar: ( विचारार्थे सन् ) ' पूजायां मानयेन्माने द्यौ मीमांसेत तङ्सनोः ' (श्लो. 126) इति देवः ।
बध्badh#01.1128ātmanepadaseṭsakarmakaS. 28
बन्धने चित्तविकारे च(bandhane cittavikāre ca)— to bind,to restrain,to loathe,to hate, to criticize
Kommentar: ( बधेः चित्तविकारे सन् )
रभ्rabh#01.1129ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
राभस्ये(rābhasye)— to be happy, to be glad
Kommentar: राभस्यम् = कार्योपक्रमः । अयं प्रायेण आङ्पूर्वकः एव प्रयुज्यते ।
लभ्labh#01.1130ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
प्राप्तौ(prāptau)— to get,to obtain,to take,to have,to find
Kommentar: प्रेरणे लाभयेत् लाभेः प्राप्त्यर्थे लभते शपि ' इति देवः ।
स्वञ्ज्svañj#01.1131ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 28
परिष्वङ्गे(pariṣvaṅge)— to hug,to embrace
हद्had#01.1132ātmanepadaaniṭakarmakaS. 28
पुरीषोत्सर्गे(purīṣotsarge)— to excrete
स्विद्svid#01.1133parasmaipadaseṭakarmakaS. 28
अव्यक्ते शब्दे(avyakte śabde)— to be greedy,to perspire,to be disturbed,to quit
Kommentar: मा.धा.वृत्तौ ' ञि क्ष्विदा ' इति पाठः ।
स्कन्द्skand#01.1134parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतिशोषणयोः(gatiśoṣaṇayoḥ)— to go, to dry
Kommentar: शोषणे ' इति स्वामी । अन्ये सर्वे ' गतिशोषणयोः ' इत्येव पठन्ति ।
यभ्yabh#01.1135parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
मैथुने(maithune)— to copulate
Kommentar: अस्य पाठभेदविषये अर्थभेदविषये च विविधानि मतानि मा.धा. वृत्तौ कृदन्तरूपमालायां च दत्तानि सन्ति ।
नम्nam#01.1136parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
प्रह्वत्वे शब्दे च(prahvatve śabde ca)— to salute,to greet, to respect, to bend, to sound
Kommentar: शब्दे च ' इति अर्थः क्षीरस्वामिना न पठ्यते ।
गम्gam#01.1137parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
सृप्sṛp#01.1138parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
गतौ(gatau)— to go
यम्yam#01.1139parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
उपरमे(uparame)— to stop, to resist, to hinder
Kommentar: यमेरुपरमे यच्छेद् यमयेत् परिवेषणे ' (श्लो. 148) इति देवः ।
तप्tap#01.1140parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
सन्तापे(santāpe)— to be angry, to burn, to become hot, to envy, to glow, to shine, to perform penance,to heat, to suffer pain,to hurt
Kommentar: सन्तापेर्थे तपेद् दाहे तापयेत् तपते तपेत् । ऐश्वर्ये वा दिवादित्त्वात् तप्यते तपतीति च ' (श्लो. 131) इति देवः ।
त्यज्tyaj#01.1141parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
हानौ(hānau)— to abandon,to leave,to quit,to let go,to renounce
Kommentar: हानिः = उत्सर्गः इति बालमनोरमा । त्यागः इति क्षीरस्वामी ।
सञ्ज्sañj#01.1142parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
सङ्गे(saṅge)— to hug, to embrace, to stay in close contact, to cling, to stick to
दृश्dṛś#01.1143parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
प्रेक्षणे(prekṣaṇe)— to see,to look
दंश्daṃś#01.1144parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
दशने(daśane)— to bite,to sting
Kommentar: दशनम् = द्रंष्टाव्यापारः । हनुमूलगता: स्थूलदन्ताः दंष्ट्राः । तद्व्यापारः तत्क्रियादिरूप इत्यर्थः ' इति बालमनोरमा । ' दंशने दशतीति स्यात् तत्र दंशयते णिचि । भाषणे दंशयेत् ' ( श्लो. 164 - 165 ) इति देवः ।
कृष्kṛṣ#01.1145parasmaipadaaniṭdvikarmakaS. 28
विलेखने(vilekhane)— to farm, to plow, to cultivate
Kommentar: विलेखनम् = आकर्षणम् । हलोत्किरणमिति क्षीरस्वामी ।
दह्dah#01.1146parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
भस्मीकरणे(bhasmīkaraṇe)— to reduce to ashes,to burn, to destroy, to cause pain
मिह्mih#01.1147parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 28
सेचने(secane)— to irrigate, to wet, to sprinkle, to urinate
कित्kit#01.1148parasmaipadaseṭsakarmakaS. 28
निवासे रोगापनयने व्याधिप्रतीकारे निग्रहे अपनयने नाशने संशये च(nivāse rogāpanayane vyādhipratīkāre nigrahe apanayane nāśane saṃśaye ca)— to stay, to cure, to carry out medical examination, to fight disease
Kommentar: अर्थनिर्देशस्य उपलक्षणत्वात् अर्थान्तरेषु वृत्तिः । ' कितेर्व्याधिप्रतीकारे निग्रहे अपनयने नाशने संशये च ' इति निबद्धेष्वर्थेषु ' गुप्तिज्किद्भ्यः सन् ' इति सन् विहितः ' इति तत्वबोधिनीटीका । ' निवासे तु केतयति ( चुरादौ उक्तः)' इति सि.कौमुदी । आभरणकारः अस्य आत्मनेपदं मनुते । मा.धा.वृत्तौ तत् खण्डितम् ।
दान्dān#01.1149ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
खण्डने आर्जवे च(khaṇḍane ārjave ca)— to cut off,to break
Kommentar: ' अर्थविशेषे सन् । अन्यत्र दानयति ' इति कौमुदी । ' अवखण्डने ' इति मा.धा.वृत्तिः ।
शान्śān#01.1150ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
तेजने निशाने च(tejane niśāne ca)— to sharpen, to make pointed
Kommentar: तेजनम् = आयुधानां तीक्ष्णीकरणम् ।
पच्pac#01.1151ubhayapadaaniṭdvikarmakaS. 28
पाके(pāke)— to cook
सच्sac#01.1152ubhayapadaseṭsakarmakaS. 28
समवाये(samavāye)— to understand clearly, to be related, to be connected, to carry germs
Kommentar: केचिदमुं न पठन्ति । ' सेचने समवाये च सचते, सचति क्रमात् ' (श्लो. 46) इति देवः । माधवीयधातुवृत्तिकारः अमुं धातुं परस्मैपदिनं सेटं च मन्यते । सः लिखति - ' पचिं वचिम् इत्यादौ व्याघ्रभूतिकारिकायां चकारान्तानाम् अनिटां परिगणनात् सेट् । अनिटां मध्ये पाठस्तु स्वरितेतत्त्वसाम्यात् ' इति । बालमनोरमायां तु अस्य सेट्त्वम् उक्तम् । अनिट्त्वे तु साता, सक्ष्यति, सक्षीष्ट, असाक्षीत् - असक्त इत्यादीनि रूपाणि भवेयुः ।
भज्bhaj#01.1153ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 28
सेवायाम्(sevāyām)— to worship,to honour,to pray, to serve
Kommentar: विभागसेवयोः ' इति द्रुमे (श्लो. 123) । ' सेवायां भजते भजेदिति भजे:, विश्राणने भाजयेद् । आमर्दे तु भनक्ति, भाजयति णौ भाजेः पृथक्कर्मणि ' (श्लो. 66) इति देवः ।
रञ्ज्rañj#01.1154ubhayapadaaniṭakarmakaS. 28
रागे(rāge)— to paint, to color
Kommentar: रजते रजतीत्येव रज्यते रज्यतीत्यपि । रागार्थे शप्श्यनोर्द्वे द्वे ' (श्लो. 57,58) इति देवः ।
शप्śap#01.1155ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 28
आक्रोशे(ākrośe)— to swear, to take oath, to pledge, to curse, to abuse
Kommentar: आक्रोशे शप्यते शप्येत्, शपते शपतीति च । उपालम्भे शपेर्वाक्यात्तङि स्यात् शपते पदम् ' (श्लो. 132) इति देवः । ' आक्रोशे विरुद्धानुध्यायम् ' इति क्षीरस्वामी ।
त्विष्tviṣ#01.1156ubhayapadaaniṭakarmakaS. 28
दीप्तौ(dīptau)— to glow, to shine
यज्yaj#01.1157ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 28
देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु(devapūjāsaṅgatikaraṇadāneṣu)— to sacrifice, to offer to a deity, to worship, to get associated with, to give
वप्vap#01.1158ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 28
बीजसन्ताने गर्भाधाने छेदने बीजतन्तुसन्ताने मुण्डबीजोप्त्योः वपने घर्षणे तन्तुनिर्माणे च(bījasantāne garbhādhāne chedane bījatantusantāne muṇḍabījoptyoḥ vapane gharṣaṇe tantunirmāṇe ca)— to sow,to plant,to chop
Kommentar: बीजसन्तानः = क्षेत्रे बीजविकिरणम् । अयं गर्भाधानेपि दृश्यते - ' मा वः क्षेत्रे परबीजा (नि) न्यवाप्सुः ' (आ.प.सू. 2.6.13.6)। छेदनेपि दृश्यते । यथा - ' केशान् वपति ' इति । ' बीजतन्तुसन्ताने ' इति कातन्त्रः । द. उ. वृत्तावपि (9.39) एवमेव । ' छेदने ' इति केचित् । ' मुण्डबीजोप्त्योः ' इति वोपदेवः । ' निपूर्वात् पितृक्रियार्थता ' इति धा.का.व्याख्या (2.24) । ' बीजतन्तुसन्ताने, वपने, घर्षणे, तन्तुनिर्माणे च ' इति काशकृत्स्नः ।
वह्vah#01.1159ubhayapadaaniṭdvikarmakaS. 28
प्रापणे(prāpaṇe)— to flow, to propel, to carry, to haul, to drag
Kommentar: प्रापणे = धारणे ' इति काशकृत्स्नः ।
वस्vas#01.1160parasmaipadaaniṭakarmakaS. 28
निवासे(nivāse)— to dwell,to live, to stay
Kommentar: वस्यति स्तम्भने वस्ते, छादने वसयेत्, वसेत् । निवासे वासयेत् स्नेहे, वासायत्युपसेवने ' (श्लो. 187 - 8) इति देवः ।
वेve#01.1161ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 30
तन्तुसन्ताने(tantusantāne)— to weave,to sew,to compose, to knit
Kommentar: वयने वयतीत्येवं तन्तुसन्तान इष्यते ' (श्लो. 10) इति देवः । ' तन्तुसन्तानो नाम पटनिर्माणार्थं तन्तूनां तिर्यगतिर्यक् प्रसारणविशेषः ' - बालमनोरमा ।
व्येvye#01.1162ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 28
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover,to hide
ह्वेhve#01.1163ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 28
स्पर्धायां शब्दे च(spardhāyāṃ śabde ca)— to vie with,to challenge,to compete, to call, to invoke
वद्vad#01.1164parasmaipadaseṭsakarmakaS. 31
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to talk, to speak, to tell, to describe, to inform, to explain to utter, to communicate
Kommentar: व्यक्तवाचि वदेद्वा णौ वादयेद् वदते वदेत् ' (श्लो. 109) - देवः ।
श्विśvi#01.1165parasmaipadaseṭakarmakaS. 31
गतिवृद्ध्योः(gativṛddhyoḥ)— to go,to increase,to grow,to swell, to be whitened
ऋत्ṛt#01.1166ātmanepadaseṭakarmakaS. 52
जुगुप्सायां कृपायां च(jugupsāyāṃ kṛpāyāṃ ca)— to pity, to hate, to criticize, to abuse, to favour
Kommentar: सौत्रः अयं धातुः ' तकारान्तो धातुरयम् इका निर्दिष्टः, न तु इकारान्तः ' - सिद्धान्तकौमुदी । धातुपाठे अपठितः अपि सूत्रे अनुवादात् ( ऋतेरीयङ् - 3.1.29) धातुत्वं बोध्यम् । ' सनाद्यन्ता:...(3.1.32) इति ईयङन्तस्य धातुत्वम् । ' जुगुप्सायाम् अयं धातुः ' इति बहवः । ' कृपायां च ' इत्येके । (अयं धातुः तत्त्वबोधिनीयुक्तायां कौमुद्याम् अदादेः आदौ दत्तः अस्ति ।)