क्र्यादिगणः Kryādigaṇaḥ
71 Wurzeln
Charakteristik: Klasse mit śnā-Infix (-nā-/-nī-).
Musterbildung:क्री (krī) → क्रीणाति (krīṇāti)
क्रीkrī#09.0001ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 99
द्रव्यविनिमये(dravyavinimaye)— to buy, to purchase
प्रीprī#09.0002ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 99
तर्पणे कान्तौ च(tarpaṇe kāntau ca)— to love, to satisfy, to wish, to desire, to show kindness
Kommentar: कान्तिः = कामना । ' प्रीङ् प्रीतौ प्रीयतेप्रीनात् प्रीणीते तर्पणे ञितः । अणौ यौ ञित्त्वसाफल्यात् प्रीणयेत् प्रयते प्रयेत् ' (श्लो. 19-20) इति देवः ।
श्रीśrī#09.0003ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 99
पाके(pāke)— to cook
Kommentar: श्रीणाति पाके श्रीणीते सेवायां श्रयते श्रयेत् ' (श्लो. 16) इति देवः ।
मीmī#09.0004ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to tie, to bind, to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: मीञो मीनाति मीनीते हिंसायां मीयते ङितः ' (श्लो. 16) इति देवः ।
सिsi#09.0005ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 99
बन्धने(bandhane)— to tie, to bind, to string, to catch with a stick
Kommentar: सिनोति सिनुते बन्धे सिनीते च सिनाति च ' (श्लो. 15) इति देवः ।
स्कुsku#09.0006ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 99
आप्रवणे(āpravaṇe)— to jump, to leap, to make something fly, to pull up, to cover
स्तम्भ्stambh#09.0007parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
रोधने स्तम्भने च(rodhane stambhane ca)— to stop,to hinder,to become stiff, to obstruct
स्तुम्भ्stumbh#09.0008parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
रोधने निष्कोषणे च(rodhane niṣkoṣaṇe ca)— to stop,to hinder,to become stiff, to obstruct
स्कम्भ्skambh#09.0009parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
रोधने स्तम्भने च(rodhane stambhane ca)— to stop,to hinder,to become stiff, to obstruct
स्कुम्भ्skumbh#09.0010parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
रोधने धारणे च(rodhane dhāraṇe ca)— to stop,to hinder,to become stiff, to obstruct
युyu#09.0011ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 99
बन्धने(bandhane)— to tie, to bind
Kommentar: ' यावयेत जुगुप्सायाम् , मिश्रणे यौति , बन्धने । युनाति च युनीते च ... ' ( श्लो. 24) इति देवः ।
क्नूknū#09.0012ubhayapadaseṭakarmakaS. 99
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: ञित् ।
द्रूdrū#09.0013ubhayapadaseṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
पूpū#09.0014ubhayapadaseṭsakarmakaS. 99
पवने(pavane)— to purify, to cleanse
Kommentar: श्नि पुनाति पुनीते स्ताम् पवने पवते ङितः ' (श्लो. 27) इति देवः ।
शॄśṝ#09.0015ubhayapadaseṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
लूlū#09.0016ubhayapadaseṭsakarmakaS. 99
छेदने(chedane)— to cut, to pluck, to destroy, to dissolve
Kommentar: ल्वादिप्रयोजनं तु निष्ठान्तस्य नत्वं - ' ल्वादयः ' (8.2.44) इति सूत्रेण । अतः तिङन्तरूपेषु तस्य प्रयोजनं न दृश्यते । लूञादयः एकविंशतिः प्वादयः ।
स्तॄstṝ#09.0017ubhayapadaseṭsakarmakaS. 99
आच्छादने(ācchādane)— to wrap, to cover, to clothe
Kommentar: ' स्तृञः श्नि च्छादने प्वादेः स्तृणीते च स्तृणाति च । श्नावृदन्तस्य ... ' (श्लो. 35) इति देवः ।
कॄkṝ#09.0018ubhayapadaseṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: कृणन् कृणीते हिंसायां विक्षेपे किरतीति शे ' (श्लो. 39) - देवः ।
वॄvṝ#09.0019ubhayapadaseṭsakarmakaS. 99
वरणे(varaṇe)— to marry, to accept, to own, to choose
Kommentar: वॄवॄञोरञितो धातोर्वृणाति वरणे भवेत् । वृणाति च वृणीते वृञस्तत्रार्थ इष्यते ' (श्लो. 37) इति देवः ।
धूdhū#09.0020ubhayapadaveṭsakarmakaS. 99
कम्पने(kampane)— to shake,to agitate, to tremble, to cause to shake, to cause to agigate, to tremble
Kommentar: ' धूनयति धवति धवते, धुनोति धुनुते, धुनाति च धुनीते । धूनोति धुनुते स्युः पदानि कम्पे, विधूनने धुवति ' (श्लो. 26) इति देवः ।
शॄśṝ#09.0021parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: शॄञ् ' इति क्षीरस्वामी । अयं धातुः दैवादिकोपि इति प्रयोगात् ऊह्यते ।
पॄpṝ#09.0022parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
पालनपूरणयोः(pālanapūraṇayoḥ)— to protect, to take care, to nurture, to complete, to fill, to fulfill
Kommentar: पृणाति पूरणे श्लौ तु पिपर्ति णिचि पारयेत् ' (श्लो.36) इति देवः ।
वॄvṝ#09.0023parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
वरणे(varaṇe)— to marry, to accept, to own, to choose
Kommentar: भरणे ' इत्येके । ' वृत्त्यां भृत्याम् ' इति वोपदेवः । ' वॄवॄञोरञितो धातोर्वृणाति वरणे भवेत् । वृणाति च वृणीते च वृञस्तत्रार्थ इष्यते ' (श्लो. 37) इति देवः । ' वृञ् इति नन्दी ' इति क्षीरस्वामी ।
भॄbhṝ#09.0024parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
भर्त्सने(bhartsane)— to hate, to insult
Kommentar: भरणे ' इत्यप्येके । ' भॄ भर्जने च ' इति क्षीरस्वामी । ' ऋदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने श्नि, तथा भरः ' (श्लो. 28) इति देवः । भरणार्थे भर्जनार्थे च सकर्मकोयम् इति ज्ञेयम् ।
मॄmṝ#09.0025parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: ' मृणाति हिंसार्थे प्वादेर्मृङस्तु म्रियते पदम् ' (श्लो. 34) इति देवः ।
दॄdṝ#09.0026parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
विदारणे(vidāraṇe)— to break apart, to tear off, to cut
Kommentar: भये च ' इति कविकल्पद्रुमे । अर्थविशेषे घटादिः । ' दरेद् दृणाति द्रियते क्रमाद् भीदारणादरे ' (श्लो. 36) इति देवः ।
जॄjṝ#09.0027parasmaipadaseṭakarmakaS. 99
वयोहानौ(vayohānau)— to grow old
Kommentar: झृ इत्येके । धृ इत्यन्ये ' इति कौमुदी । ' जॄ इति क्र्यादौ चूरादौ च । ' जॄष् ' इति दिवादौ चेति समानार्थकाः त्रयः धातवः सन्ति । विषयेस्मिन् ' कृदन्तरूपमालायां विस्तरेण विवृतम् अस्ति । ' जृणाति जीर्यति जरत्येकार्थे जारयत्यपि ' (श्लो.39) इति देवः ।
झॄjhṝ#09.0028parasmaipadaseṭakarmakaS. 99
वयोहानौ(vayohānau)— to grow old
धॄdhṝ#09.0029parasmaipadaseṭakarmakaS. 99
वयोहानौ(vayohānau)
नॄnṝ#09.0030parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
नये(naye)— to take away, to carry
कॄkṝ#09.0031parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
ॠṝ#09.0032parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: तत्रेयर्त्यृच्छीत्यर्तेः श्नि गतौ स्यादृणाति तु ' (श्लो. 30) इति देवः ।
गॄgṝ#09.0033parasmaipadaseṭakarmakaS. 99
शब्दे(śabde)— to sound, to talk
Kommentar: ज्ञाने गारयते, गिरेन्निगरणे, शब्दे गृणाति त्रयं युक्तं, ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि ' (श्लो. 33) इति देवः ।
ज्याjyā#09.0034parasmaipadaaniṭakarmakaS. 99
वयोहानौ(vayohānau)— to become old,to decay
रीrī#09.0035parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 99
गतिरेषणयोः(gatireṣaṇayoḥ)— to go, to howl, to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: रेषणं हिंसा ' इति क्षीरस्वामी । ' रेषणं वृकशब्दः । यदाह यादवप्रकाशः - ' वृकस्य रेषणं रेषा ह्रेषा हेषा च वाजिनाम् । बृंहितं करिणां शब्दः ' इति पुरुषकारः । गतिहिंसार्थयोः सकर्मकः , वृकशब्दार्थकत्वे तु अकर्मकः इति बोध्यम् । ' श्रवणे ' इत्यपि केचित् । ' गतिशोषणयोः ' इति न्यासे (7.3.36) पाठः । ' स्त्रवणे रीयते रीङो, रिणातिगतिरेषयोः ' (श्लो. 18) इति देवः ।
लीlī#09.0036parasmaipadaaniṭakarmakaS. 99
श्लेषणे(śleṣaṇe)— to adhere to, to be absorbed,to get dissolved
Kommentar: ' यौ द्रवीकरणेनात्वे लीनयेत् लाययेत् लयेत् । लापयेल्लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेलिनात् ' (श्लो. 17-18) इति देवः ।
व्लीvlī#09.0037parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 99
वरणे(varaṇe)— to choose,to select,to find, to marry, to cover, to glean
ब्लीblī#09.0038parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 99
वरणे(varaṇe)— to choose,to select,to find, to marry, to cover, to glean
प्लीplī#09.0039parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 99
गतौ(gatau)— to go
व्रीvrī#09.0040parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 99
वरणे(varaṇe)— to choose,to select,to find, to marry, to cover, to glean
Kommentar: ' वरणे - अवरणे ' इति ' व्रीतः, व्रीतवान् आवारकेर्थे ' इति च काशकृत्स्नः । ' गतौ च द्रुमे ' इति धा.का.व्याख्या (3-9) । ' व्रीणाति वरणे तत्र व्रीङो व्रीयेत तु श्यनि ' (श्लो. 19) इति देवः ।
भ्रीbhrī#09.0041parasmaipadaaniṭakarmakaS. 99
भये(bhaye)— to fear,to support, to wear, to obey
Kommentar: ' भरणे ' इति मैत्रेयक्षी क्षीरस्वामिप्रभृतयः पठन्ति ।
क्षीkṣī#09.0042parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to cause pain, to hurt
Kommentar: ' क्षरे क्षयति, हिंसायां क्षिणातीति षितो भवेत् । निवासगत्योः क्षियति, क्षिणोत्यावगुणे क्षिणोः ' (श्लो. 12-13) इति देवः ।
ज्ञाjñā#09.0043parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 99
अवबोधने(avabodhane)— to know, to realize, to understand
Kommentar: ' अनुपसर्गात् ज्ञः ' (1.3.76) इति अनुपसृष्टात् तङ् विहितम् । तस्मात् ' न जाने ' इत्यादयः प्रयोगाः सिद्धाः । ' जानातीति श्नि सिद्ध्येत् , ज्ञपयति तु पुनर्मारणादौ घटादेः, णौ (चौ) मित्त्वेपीदमेव ज्ञपमिति ( ज्ञप मिद् इति ) पदं ज्ञापने मारणादौ । तेनार्थाज्ज्ञापनेर्थे ज्ञपयतिपदवज्ज्ञापयेदित्यपि स्यात् । उक्तस्योक्तिः, ' णिचश्चे ' (1.3.74) त्युदितविहतये, ज्ञापयेत् ' ज्ञा नियोगे ' (श्लो. 8) इति देवः ।
बन्ध्bandh#09.0044parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 99
बन्धने(bandhane)— to tie, to bind
Kommentar: नोपधः । ' बध्नाति बन्धने बन्धेर्बाधयेदिति संयमे ' (श्लो. 120) इति देवः ।
वृvṛ#09.0045ātmanepadaseṭsakarmakaS. 99
सम्भक्तौ(sambhaktau)— to serve, to worship, to care
Kommentar: भक्तिः - भजनम् । ' भक्तौ वृणीते, वरणे वृणोति वृणुते वृञः ' (श्लो. 32) इति देवः ।
श्रन्थ्śranth#09.0046parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
विमोचनप्रतिहर्षयोः(vimocanapratiharṣayoḥ)— to leave, to liberate, to set free, to be happy
मन्थ्manth#09.0047parasmaipadaseṭdvikarmakaS. 99
विलोडने(viloḍane)— to churn,to shake,to agitate
Kommentar: ' विलोटने ' इति पुरुषकारे (श्लो98) पाठः । ' हिंसासङ्क्लेशयोर्मन्थेत्, मथेन्मथ्नाति लोडने ' (श्लो.98) इति देवः ।
श्रन्थ्śranth#09.0048parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
सन्दर्भे(sandarbhe)— to arrange, to put in sequence
Kommentar: (अर्थभेदात् पुनः पाठः) ' दौर्बल्ये श्रथयेत् प्रयत्नविषये स्याच्छ्राथयेत् मोक्षणे । यौ तु श्राथयति श्रथत्यपि च वा णौ श्रन्थयेत् श्रन्थति । सन्दर्भे श्नि विमोचनार्थविषये श्रथ्नात्यथ श्रन्थते, शैथिल्ये.. ' (श्लो. 101) इति देवः ।
ग्रन्थ्granth#09.0049parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
सन्दर्भे(sandarbhe)— to arrange, to put in sequence
Kommentar: सन्दर्भः = बन्धनम् । ' ग्रथ्नातीति तु सन्दर्भे ग्रन्थयेद् ग्रन्थतीति यौ । कौटिल्ये ग्रन्थते ग्रन्थे: ग्राथयेद् ग्रथति ग्रथेः ' (श्लो. 97) इति देवः ।
कुन्थ्kunth#09.0050parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
संश्लेषणे(saṃśleṣaṇe)— to stay together
Kommentar: सङ्क्लेशने ' इत्येके । ' कुथ ' इति दुर्गः । ' कुथ्नाति कन्थेत् सङ्क्लेशे पूतीभावे तु कुथ्यति ' (श्लो. 98) इति देवः ।
मृद्mṛd#09.0051parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
क्षोदे(kṣode)— to powder, to cut, to grind
Kommentar: क्षोदनम् = सञ्चूर्णनम् ' इति धा.का. (3 - 10) ।
मृड्mṛḍ#09.0052parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
क्षोदे सुखे च(kṣode sukhe ca)— to powder, to cut, to grind, to make happy
Kommentar: मुड सुखे इति केचित् ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' सुखने ' इति क्षीरस्वामी पुरुषकारश्च । तत्र (पुरुषकारे श्लो. 87) - ' अन्ये ... क्षोदे मृड सुखने च इति पठन्ति ' इति । ' मृडेर्मृड्णाति सुखने तत्रैव मृडतीति शे ' (श्लो. 87) इति देवः ।
गुध्gudh#09.0053parasmaipadaseṭakarmakaS. 99
रोषे(roṣe)— to be angry
Kommentar: गुधेर्गुध्नाति रोषेर्थे, गुध्येत् तु परिवेष्टने ' (श्लो. 121) इति देवः ।
कुष्kuṣ#09.0054parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
निष्कर्षे(niṣkarṣe)— to take out, to extract, to examine a metal, to investigate purity of a metal
Kommentar: निष्कर्षः = बहिर्निस्सारणम् ।
क्षुभ्kṣubh#09.0055parasmaipadaseṭakarmakaS. 99
सञ्चलने(sañcalane)— to tremble, to shake, to agitate
Kommentar: ' क्षुभ्नाति क्षोभते क्षुभ्येदिति सञ्चलने क्षुभेः ' (श्लो.144) इति देवः ।
नभ्nabh#09.0056parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: नभ्येन्नभ्नाति नभतेः हिंसायां तत्तुभेः समम् ' (श्लो. 145) इति देवः ।
तुभ्tubh#09.0057parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to detroy
क्लिश्kliś#09.0058parasmaipadaveṭakarmakaS. 99
विबाधने(vibādhane)— to torment, to distress, to hurt, to suffer, to misbehave
Kommentar: एवमाराध्यमानोपि क्लिश्नाति भुवनत्रयम् ' (कुमार. 2.40) इत्यादिप्रयोगदर्शनात् सकर्मकत्वमपि अस्य इति ज्ञायते । ' व्यक्तोक्तौ क्लेशते क्लेशेः, क्लिश्नाति तु विबाधने । दिवादेरुपतापेर्थे तङि स्यात् क्लिश्यते पदम् ' (श्लो. 163 - 164) इति देवः ।
अश्aś#09.0059parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
भोजने(bhojane)— to eat, to consume
Kommentar: ' व्याप्तावश्नुत इत्याहुः अश्नातीति तु भोजने ' (श्लो. 166) इति देवः ।
ध्रस्dhras#09.0060parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
उञ्छे(uñche)— to gather, to pick, to glean
Kommentar: ध्रस्नाति ध्रासयत्युञ्छे पदे तु श्नि णिचि ध्रसेः ' (श्लो. 190) इति देवः । उकारः इत् । उकारः धात्ववयवः इत्येके । तदा लिटि उध्रसाञ्चकार इत्यादयः ।
इष्iṣ#09.0061parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
आभीक्ष्ण्ये(ābhīkṣṇye)— to repeat
Kommentar: पौनःपुन्यं भृशार्थः वा आभीक्ष्ण्यम् । ' इष्णात्याभीक्ष्ण्य इच्छायामिच्छेद् गत्यर्थ इष्यति ' (श्लो. 168) इति देवः ।
विष्viṣ#09.0062parasmaipadaaniṭakarmakaS. 99
विप्रयोगे(viprayoge)— to remove, to throw away, to separate the undesired part
Kommentar: ' विप्रयोगे विषेः क्र्यादेर्विष्णातीति पदं भवेत् ' (श्लो. 175) - देवः ।
प्रुष्pruṣ#09.0063parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
स्नेहनसेवनपूरणेषु(snehanasevanapūraṇeṣu)— to soften, to be greasy, to irrigate, to complete, to fill
Kommentar: आद्यः (प्रूष प्लुष इत्यत्र) दीर्घोपधः इति बालमनोरमा । तत्त्वबोधिन्यां तु ह्रस्वोपधः एव दृश्यते । ' स्नेहनादिषु, प्रुष्णाति च प्रोषति च दाहे ' (श्लो. 172) इति देवः ।
प्लुष्pluṣ#09.0064parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
स्नेहनसेवनपूरणेषु(snehanasevanapūraṇeṣu)— to soften, to be greasy, to irrigate, to complete, to fill
Kommentar: प्लोषति प्लुष्यतीति स्तां प्लुष्णाति स्नेहनादिषु ' (श्लो. 172) इति देवः ।
पुष्puṣ#09.0065parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
पुष्टौ(puṣṭau)— to nourish,to bring up,to support
Kommentar: धारणे पोषयेत् पुष्टौ पुप्येत् पुष्णाति पोषति ' (श्लो. 171) - देवः ।
मुष्muṣ#09.0066parasmaipadaseṭdvikarmakaS. 99
स्तेये(steye)— to steal
खच्khac#09.0067parasmaipadaseṭakarmakaS. 99
भूतप्रादुर्भावे(bhūtaprādurbhāve)— to occur in abundance
Kommentar: खव ' इति वकारन्तं क्षीरस्वामी पपाठ । भूतप्रादुर्भावः - अतिक्रान्तोत्पत्तिः । दशमासादौ उत्पत्तियोग्यस्य एकादशादिमासादिषु उत्पत्तिः इत्यर्थः ।
खव्khav#09.0068parasmaipadaseṭakarmakaS. 99
भूतप्रादुर्भावे(bhūtaprādurbhāve)— to occur in abundance
हेठ्heṭh#09.0069parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
भूतप्रादुर्भावे(bhūtaprādurbhāve)— to occur in abundance
Kommentar: तत्त्वबोधिनीयुक्तायां कौमुद्यां ' हिठ च ' इति पाठः ।
स्वॄsvṝ#09.0070parasmaipadaseṭsakarmakaS. 99
वरणे(varaṇe)— to marry, to accept, to own, to choose
ग्रह्grah#09.0071ubhayapadaseṭsakarmakaS. 99
उपादाने(upādāne)— to take, to accept, to obtain
Kommentar: ' उपादानम् = स्वीकारः । ' ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते, तत्रानदन्ताद् गृहेः । भूवादेः शपि गर्हते, श्नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च । गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् तथा, गर्हयेत् । भूवादेः शपि कुत्सनार्थविषये गर्हेर्भवेद् गर्हते ' (श्लो. 194) इति देवः ।