चुरादिगणः Curādigaṇaḥ
509 Wurzeln
Charakteristik: Kausativ- und Nennverbklasse mit ṇic-Infix (-aya-) und obligatorischer Stammsteigerung.
Musterbildung:चुर् (cur) → चोरयति (corayati)
चुर्cur#10.0001ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्तेये(steye)— to steal
Kommentar: ' स्तेये चोरयतीति स्यात्, चुरेश्छेदे चुरेदिति ' (श्लो. 151) - देवः ।
चिन्त्cint#10.0002ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्मृत्याम्(smṛtyām)— to contemplate,to think,to discuss,to remember, to worry
Kommentar: ' चिन्तयेत् । स्मृत्याम् , चेतति संज्ञाने , तत्र चेतयते णिचि ' (श्लो. 94) इति देवः ।
यन्त्र्yantr#10.0003ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सङ्कोचे(saṅkoce)— to restrain,to shy
स्फुण्ड्sphuṇḍ#10.0004ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
परिहासे(parihāse)— to make fun of, to laugh at, to joke
Kommentar: स्फुटि ' इति पाठान्तरम् ।
स्फुण्ट्sphuṇṭ#10.0005ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
परिहासे(parihāse)— to make fun of, to laugh at, to joke
लक्ष्lakṣ#10.0006ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
दर्शनाङ्कनयोः(darśanāṅkanayoḥ)— to observe,to see,to look, to mark, to point, to deliberate
Kommentar: अङ्कनम् = चिन्हम् ' इति क्षीरस्वामी । ' आलोचनार्थाण्णिचि लक्षयेत, स्याल्लक्षयेल्लक्षयतेङ्कनार्थात् ' (श्लो. 182) इति देवः ।
कुन्द्र्kundr#10.0007ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अनृतभाषणे(anṛtabhāṣaṇe)— to tell a lie
Kommentar: ' अत्र स्वामी - ऋदिदित्येके ' इति ।
कुद्kud#10.0008ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अनृतभाषणे(anṛtabhāṣaṇe)— to tell a lie
स्पुण्ड्spuṇḍ#10.0009ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
परिहासे(parihāse)— to make fun of, to laugh at, to joke
लड्laḍ#10.0010ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
उपसेवायाम्(upasevāyām)— to serve, to obey, to desire, to wish
Kommentar: लाडनं स्नेहपूर्विका सोवोपसेवा । लडयोरभेदात् ' लालयति ' । ' लाडयत्युपसेवायां विलासे तु लडेच्छपि ' (श्लो. 87) इति देवः ।
मिन्द्mind#10.0011ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्नेहने(snehane)— to soften, to melt, to become greasy, to love
Kommentar: मेदते मेद्यतीत्येते स्नेहने मिन्दयेण्णिचि ' (श्लो. 104) इति देवः ।
मिद्mid#10.0012ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्नेहने(snehane)— to soften, to melt, to become greasy, to love
लण्ड्laṇḍ#10.0013ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
उत्क्षेपणे(utkṣepaṇe)— to throw up
ओलण्ड्olaṇḍ#10.0014ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
उत्क्षेपणे(utkṣepaṇe)— to throw up
जल्jal#10.0015ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अपवारणे(apavāraṇe)— to cover,to hide, to cover by net
Kommentar: लज ' इत्येके इति तत्त्वबोधिनी । बालमनोरमायां तु ' लज ' इत्येव पाठः । ' जल ' इति पाठान्तरम् । मा.धा.वृत्तौ तु ' जल ' इत्येव पाठः ।
लज्laj#10.0016ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अपवारणे(apavāraṇe)— to cover,to hide, to cover by net
पीड्pīḍ#10.0017ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अवगाहने(avagāhane)— to harass,to annoy,to irritate,to give pain
नट्naṭ#10.0018ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अवस्पन्दने(avaspandane)— to enact, to dance, to act, to show
Kommentar: अयं धातुः न णोपदेशः । ' णोपदेशास्तु अनर्दनाट् ....' इति पर्युदासात् । अतः ' उपसर्गात् समासेपि ...' (8.4.14) इति सोपसर्गे णत्वं न । अवस्पन्दनं नाट्यम् । ' अवस्यन्दने ' इत्येके ।
श्रथ्śrath#10.0019ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
प्रयत्ने(prayatne)— to make effort, to try, to set out
Kommentar: ' प्रतियत्ने ' इति मैत्रेयः । ' प्रतिहर्षे ' इति बहवः ।
बध्badh#10.0020ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संयमने(saṃyamane)— to bind,to restrain,to control
Kommentar: ' बन्धे ' इति चान्द्रः । ' बध्नाति बन्धने बन्धेर्भाधयेदिति संयमे ' (श्लो. 120) इति देवः ।
बन्ध्bandh#10.0021ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संयमने(saṃyamane)— to bind,to restrain,to control
पॄpṝ#10.0022ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
पूरणे(pūraṇe)— to fill, to complete
Kommentar: पृणाति पूरणे श्लौ तु पिपर्ति णिचि पारयेत् ' (श्लो.36) इति देवः ।
ऊर्ज्ūrj#10.0023ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
बलप्राणनयोः(balaprāṇanayoḥ)— to be strong,to live with energy, to win
Kommentar: प्राणनम् = जीवनम् ।
पक्ष्pakṣ#10.0024ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
परिग्रहे(parigrahe)— to seize,to accept,to take side
वर्ण्varṇ#10.0025ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रेरणे(preraṇe)— to order, to motivate, to inspire, to paint, to color
Kommentar: वर्ण वर्णने इत्येके ' इति कौमुदी । ' प्रेरणे इति मैत्रेयः ' इति मा.धा.वृत्तिः । क्षीरस्वामी तु ' वर्णने ' इत्याह ।
चूर्ण्cūrṇ#10.0026ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रेरणे(preraṇe)— to order, to motivate, to inspire, to paint, to color, to pull
Kommentar: पोषणे इति चन्द्रः । अस्य धातोः क्षोदनमप्यर्थः इति धा.का.व्याख्याने । (3.15)
प्रथ्prath#10.0027ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रख्याने(prakhyāne)— to expand scope, to spread
Kommentar: ' क्षेपे च ' इति द्रुमे । ' प्रथते प्राथयत्येतत् प्रख्याने द्वितयं प्रथे: ' (श्लो. 99) इति देवः ।
पृथ्pṛth#10.0028ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रक्षेपे(prakṣepe)— to throw,to send,to direct, to inspire
Kommentar: पृथेः पर्थयतीत्येतत् प्रक्षेणे णौ पदं विदुः ' (श्लो. 99) इति देवः ।
पथ्path#10.0029ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रक्षेपे(prakṣepe)— to throw,to send,to direct, to inspire
सम्ब्samb#10.0030ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सम्बन्धने(sambandhane)— to join, to articulate
शम्ब्śamb#10.0031ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सम्बन्धने(sambandhane)— to join, to articulate
साम्ब्sāmb#10.0032ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सम्बन्धने(sambandhane)— to join, to articulate
भक्ष्bhakṣ#10.0033ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अदने(adane)— to eat
Kommentar: भक्षयत्यदने भक्षेः शपि भक्षति भक्षते ' (श्लो. 177) इति देवः ।
कुट्ट्kuṭṭ#10.0034ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
छेदनभर्त्सनयोः(chedanabhartsanayoḥ)— to cut, to criticise, to blame
Kommentar: पूरणे ' इत्येके ।
पुट्ट्puṭṭ#10.0035ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
अल्पीभावे(alpībhāve)— to decrease,to diminish, to reduce, to shrink
चुट्ट्cuṭṭ#10.0036ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
अल्पीभावे(alpībhāve)— to decrease,to diminish, to reduce, to shrink
अट्ट्aṭṭ#10.0037ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अनादरे(anādare)— to insult, to dishonor, to disrespect
Kommentar: दोपधः अयम् । ' हिंसातिक्रमयोरट्टेरट्टतेनादरेट्टयेत् ' (श्लो.72) इति देवः ।
सुट्ट्suṭṭ#10.0038ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अनादरे(anādare)— to insult, to dishonor, to disrespect
लुण्ट्luṇṭ#10.0039ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्तेये(steye)— to steal, to loot
लुण्ठ्luṇṭh#10.0040ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्तेये(steye)— to steal, to loot
Kommentar: ... स्तेये लुण्टति लुण्टयेत् ' (श्लो.74) इति देवः ।
शठ्śaṭh#10.0041ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
असंस्कारगत्योः(asaṃskāragatyoḥ)— to cheat,to fraud, to leave unfinished, to leave unattended, to ill-behave
Kommentar: संस्कारगत्योः ' इति मैत्रेयकाशकृत्स्नकातन्त्रादयः । ' संस्कारगत्यो: अनृतभाषणे गतौ च ' इति काशकृत्स्नः । ' आलस्ये च ' इति धा.का.व्या व्याख्यायाम् । (3.16) ' आलस्ये गत्यसंस्कृतसंस्कृते ' इति वोपदेवः । ' गत्यसंस्कारधात्वर्थे शाठयेच्छ्वाठयेदिति ' (श्लो. 81) इति देवः ।
श्वठ्śvaṭh#10.0042ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
असंस्कारगत्योः(asaṃskāragatyoḥ)— to cheat,to fraud, to leave unfinished, to leave unattended, to ill-behave
Kommentar: ' श्वठि इत्येके ' इति कौमुदी । ' गत्यसंस्कारधात्वर्थे शाठयेच्छ्वाठयेदिति ' (श्लो. 81) इति देवः ।
श्वण्ठ्śvaṇṭh#10.0043ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
असंस्कारगत्योः(asaṃskāragatyoḥ)— to cheat,to fraud, to leave unfinished, to leave unattended, to ill-behave
तुज्tuj#10.0044ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसाबलादाननिकेतनेषु(hiṃsābalādānaniketaneṣu)— to kill, to destroy, to hurt, to injure, to become powerful, to take, to dwell, to stay
तुञ्ज्tuñj#10.0045ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसाबलादाननिकेतनेषु(hiṃsābalādānaniketaneṣu)— to kill, to destroy, to hurt, to injure, to become powerful, to take, to dwell, to stay
Kommentar: अभिहिते त्वर्थे पदं तुञ्जयेत् ' (श्लो.66) इति देवः । ' अभिहितोर्थः- भाषणरूपः ' इति पुरुषकारः । केचिदमुम् ' तुज ' इति पठन्ति ।
पिज्pij#10.0046ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसाबलादाननिकेतनेषु(hiṃsābalādānaniketaneṣu)— to kill, to destroy, to hurt, to injure, to become powerful, to take, to dwell, to stay
पिञ्ज्piñj#10.0047ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसाबलादाननिकेतनेषु(hiṃsābalādānaniketaneṣu)— to kill, to destroy, to hurt, to injure, to become powerful, to take, to dwell, to stay
Kommentar: पिज इति केचित् । लजि लुजि इत्येके ' इति कौमुदी ।
लञ्ज्lañj#10.0048ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसाबलादाननिकेतनेषु(hiṃsābalādānaniketaneṣu)— to kill, to destroy, to hurt, to injure, to become powerful, to take, to dwell, to stay
लुञ्ज्luñj#10.0049ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसाबलादाननिकेतनेषु(hiṃsābalādānaniketaneṣu)— to kill, to destroy, to hurt, to injure, to become powerful, to take, to dwell, to stay
पिस्pis#10.0050ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
गतौ(gatau)— to go
सान्त्व्sāntv#10.0051ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सामप्रयोगे(sāmaprayoge)— to pacify, to appease, to console
सान्त्व्sāntv#10.0052ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सामप्रयोगे(sāmaprayoge)— to pacify, to appease, to console
श्वल्क्śvalk#10.0053ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to speak, to tell, to narrate
Kommentar: भाषणे ' इति शाकटायन- चन्द्रकाशकृत्स्नकातन्त्रादयः ।
वल्क्valk#10.0054ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to speak, to tell, to narrate, to see
स्निह्snih#10.0055ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
स्नेहने(snehane)— to love, to be kind
Kommentar: ' स्फिट इत्येके ' कौमुदी ।
स्फिट्sphiṭ#10.0056ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
स्मिट्smiṭ#10.0057ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अनादरे(anādare)— to insult, to disrespect, to dishonor
Kommentar: ' स्नेहे च ' इति वोपदेवः ।
स्मिsmi#10.0058ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
अनादरे(anādare)— to smile,to expand,to bloom
श्लिष्śliṣ#10.0059ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
श्लेषणे(śleṣaṇe)— to hug,to embrace,to stay attached
पन्थ्panth#10.0060ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: ' अथ पथेर्गतौ पथति णौ पन्थेर्गतौ पन्थयेत् ' (श्लो. 101) इति देवः ।
पिच्छ्picch#10.0061ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
कुट्टने(kuṭṭane)— to cut, to split, to tamp, to slice, to torture
Kommentar: पिच्च ' इति क्षीरस्वामी ।
छन्द्chand#10.0062ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover
Kommentar: यौ वा णौ अपचारणे छदत इत्येकम्, द्वितीयं छदेत् (छदन्), अन्यत् छादयति, छदेदिति पुनः स्यादूर्जनेर्थे पितः । ' यत्तु च्छन्दयतीति णौ नुमि पदं, तत् संवृताविष्यते ' (श्लो. 113) इति देवः ।
श्रण्śraṇ#10.0063ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
दाने(dāne)— to give
Kommentar: ( प्रायेण अयं विपूर्वः) ' मितः श्रणति दानार्थे श्राणयत्यत्र णौ पदम् ' (श्लो. 92) इति देवः ।
तड्taḍ#10.0064ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आघाते(āghāte)— to strike,to beat, to hit
Kommentar: शोभार्थाश्च द्रुमे ' इति धा.का.व्याख्या । (3.18)
खड्khaḍ#10.0065ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
भेदने(bhedane)— to break
खण्ड्khaṇḍ#10.0066ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
भेदने(bhedane)— to break in pieces,to break,to cut,to tear to pieces
Kommentar: मन्थार्थे खण्डते खण्डेः भेदार्थे खण्डयेण्णिचि ' (श्लो. 85) - देवः ।
कण्ड्kaṇḍ#10.0067ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
भेदने(bhedane)— to break in pieces,to break,to cut,to tear to pieces
Kommentar: कण्डयेदिति भेदे णौ मदे तु शपि कण्डते ' (श्लो. 86) इति देवः ।
कुण्ड्kuṇḍ#10.0068ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रक्षणे(rakṣaṇe)— to protect
Kommentar: वैकल्यदाहरक्षासु कुण्डेत्कुण्डेत कुण्डयेत् ' (श्लो. 88) इति देवः ।
गुण्ड्guṇḍ#10.0069ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
वेष्टने(veṣṭane)— to enclose,to cover,to envelope, to protect, to powder
Kommentar: रक्षणे ' इत्येके । ' कुठि ' इत्यन्ये । प्रायेण अयम् ' अव ' पूर्वः । ' गुठि ' इत्यपरे ।
कुण्ठ्kuṇṭh#10.0070ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रक्षणे(rakṣaṇe)— to protect
गुण्ठ्guṇṭh#10.0071ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रक्षणे(rakṣaṇe)— to protect
खुण्ड्khuṇḍ#10.0072ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
खण्डने(khaṇḍane)— to cut,to slice, to break into pieces
वण्ट्vaṇṭ#10.0073ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
विभाजने(vibhājane)— to divide, to separate, to isolate, to partition
Kommentar: ' वडि ' इति केचित् । ' वण्टयेद्वणृतीत्येते णिशपोः स्तां विभाजने ' (श्लो. 77) इति देवः ।
वण्ड्vaṇḍ#10.0074ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
विभाजने(vibhājane)— to divide, to separate, to isolate, to partition
चण्ड्caṇḍ#10.0075ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
कोपे(kope)— to be angry
मण्ड्maṇḍ#10.0076ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
भूषायां हर्षे च(bhūṣāyāṃ harṣe ca)— to adorn,to decorate, to be happy
Kommentar: ' क्वचित् कोशे अत्र हर्षे च इति न पठ्यते । पाठशुद्धिरत्र कीदृशी इति न विद्मः ' इति कृदन्तरूपमाला । ' भूषार्थे मण्डतीति स्यात्तत्र मण्डयतीति णौ ' (श्लो. 84) इति देवः ।
भण्ड्bhaṇḍ#10.0077ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
कल्याणे(kalyāṇe)— to do auspicious work
Kommentar: कल्याणे भण्डयेद्भण्डेः परिहासे तु भण्डते ' (श्लो. 89) - देवः ।
छर्द्chard#10.0078ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
वमने(vamane)— to vomit
पुस्त्pust#10.0079ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आदरानादरयोः(ādarānādarayoḥ)— to honour,to dishonour,to respect,to disrespect
Kommentar: दानादरयोः ' इति धातुकाव्ये (3-20) पाठः ।
बुस्त्bust#10.0080ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आदरानादरयोः(ādarānādarayoḥ)— to honour,to dishonour,to respect,to disrespect
चुद्cud#10.0081ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सञ्चोदने(sañcodane)— to inspire, to question, to ask, to request
Kommentar: सञ्चोदनम् = प्रश्नः , प्रेरणं वा । प्रश्ने द्विकर्मकः ।
नक्क्nakk#10.0082ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
नाशने(nāśane)— to kill, to destroy, to uproot
धक्क्dhakk#10.0083ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
नाशने(nāśane)— to kill, to destroy, to uproot
चक्क्cakk#10.0084ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
व्यथने(vyathane)— to suffer,to give pain
चुक्क्cukk#10.0085ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
व्यथने(vyathane)— to suffer,to give pain
Kommentar: चुक्क ' इति क्वचित् पठ्यते ।
क्षल्kṣal#10.0086ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
शौचकर्मणि(śaucakarmaṇi)— to wash,to cleanse, to purify
तल्tal#10.0087ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रतिष्ठायाम्(pratiṣṭhāyām)— to establish, to make someone sit, to complete
तुल्tul#10.0088ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
उन्माने(unmāne)— to weigh,to measure
दुल्dul#10.0089ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
उत्क्षेपे(utkṣepe)— to uproot, to remove, to throw, to shake, to move, to swing
पुल्pul#10.0090ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
महत्त्वे(mahattve)— to be great, to be large, to rise up, to be heaped up
Kommentar: महत्त्वे पोलति पुलेर्णौ तु तत्रैव पोलयेत् ' (श्लो. 156) इति देवः ।
चुल्cul#10.0091ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
समुच्छ्राये(samucchrāye)— to raise,to elevate, to make something sink, to make wet
मूल्mūl#10.0092ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रोहणे(rohaṇe)— to crop, to root, to plant, to sow
Kommentar: मूले: प्रतिष्ठितौ मूलेद् रोहणे मूलयेदिति ' (श्लो. 157) इति देवः ।
कल्kal#10.0093ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षेपे(kṣepe)— to throw, to make something fly
Kommentar: कालयति - द्रावयति इत्यर्थः । ' कालयति - प्रेरयति ' इति तत्त्वबोधिनी । दन्तोपघातं कालयति ' हिंसार्थायाम् ' (3.4.48) इत्यत्र । ' कलेः कालयति क्षेपे, गतिसंख्यानयोर्द्वयोः । कलयेत् शब्दसंख्यानविषये कलने शपि ' (श्लो. 155) इति देवः ।
विल्vil#10.0094ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षेपे(kṣepe)— to throw, to make something fly
Kommentar: ' वेलेत्तु चलने वेलेः वरणे विलतीति शे ' (श्लो. 157) इति देवः ।
बिल्bil#10.0095ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
भेदने(bhedane)— to break,to split,to divide, to cut
तिल्til#10.0096ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
स्नेहने(snehane)— to oil, to become greasy, to anoint
चल्cal#10.0097ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
भृतौ(bhṛtau)— to foster,to bring up, to cherish
Kommentar: भृतिः = भरणम्, पोषणमिति यावत् । ' भृत्याम् चालयेत् , कम्पने चलेत् ' (श्लो. 158) - देवः ।
पाल्pāl#10.0098ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रक्षणे(rakṣaṇe)— to protect,to govern
Kommentar: पल ' इति मैत्रेयक्षीरस्वाम्यादायः पठन्ति ।
पल्pal#10.0099ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रक्षणे(rakṣaṇe)— to protect,to govern
लूष्lūṣ#10.0100ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
शुल्ब्śulb#10.0101ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
माने(māne)— to weigh, to measure
Kommentar: सर्जने ' इति कातन्त्रशाकटायनौ । ' माने सर्जने च ' इति हेमचन्द्रः ।
शूर्प्śūrp#10.0102ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
माने(māne)— to weigh, to measure
चुट्cuṭ#10.0103ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
छेदने(chedane)— to cut, to strike
मुट्muṭ#10.0104ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सञ्चूर्णने(sañcūrṇane)— to crush,to grind,to powder
Kommentar: सञ्चूर्णने चुरादेर्णौ मोटयेदतङस्त्रयः ' (श्लो. 72) इति देवः ।
उलण्ड्ulaṇḍ#10.0105ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
उत्क्षेपणे(utkṣepaṇe)— to throw up
पण्ड्paṇḍ#10.0106ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
नाशने(nāśane)— to destroy
पंस्paṃs#10.0107ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
नाशने(nāśane)— to destroy
मार्गmārga#10.0108ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संस्कारगत्योः(saṃskāragatyoḥ)— to do cultural rites, to cultivate, to complete, to prepare, to turn, to go
व्रज्vraj#10.0109ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संस्कारगत्योः(saṃskāragatyoḥ)— to do cultural rites, to cultivate, to complete, to prepare, to turn, to go
Kommentar: वज ' इति केचित् । ' मार्ग ' इति पृथग् धातुरिति बहूनां पक्षः । तथा हि तत्त्वबोधिनी - " वज मार्ग । वाजयति । मार्गयति । केचित् तु मार्ग इति न धात्वन्तरं , किन्तु वज इति एक एव धातुः मार्गसंस्कारे गतौ च इति व्याचख्युः " इति ।
शुल्क्śulk#10.0110ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अतिस्पर्शने(atisparśane)— to tax, to pay tax, to produce goods
Kommentar: ' सर्जने ' इति स्वामी । ' भाषणे ' इति काशकृत्स्नः । किं च अन्यत्र चुरादौ ' शुक्ल सर्जने ' इति च तत्र दृश्यते । ' अतिसर्जने ' इति केचित् । ' सर्जने , वर्जने (वर्णने) इति वोपदेवः । ' सर्जनम् = आर्जनम् । वर्जनभाषणयोश्च द्रुमे इति धा.का.व्याख्या ।(3 - 23)
चम्प्camp#10.0111ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
गत्याम्(gatyām)— to go
क्षम्प्kṣamp#10.0112ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षान्त्याम्(kṣāntyām)— to endure,to tolerate, to forgive, to shine
Kommentar: ' क्षम्पेः क्षम्पयति क्षान्त्यां प्रेरणे क्षपयेदिति ' (श्लो. 136) इति देवः । ' क्षप प्रेरणे ' इति धातुः चुरादौ अदन्ते अस्ति इति एतस्मात् श्लोकात् अवगम्यते । सिद्धान्तकौमुद्यां तु न दृश्यते इति कृदन्तरूपमाला ।
क्षञ्ज्kṣañj#10.0113ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
कृच्छ्रजीवने(kṛcchrajīvane)— to live miserably, to live hard life
छञ्ज्chañj#10.0114ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
कृच्छ्रजीवने(kṛcchrajīvane)— to live miserably, to live hard life
Kommentar: क्षजि ' इति धातुकाव्ये (3-24) पाठः । बालमनोरमायाम् अपि तथैव ।
श्वर्त्śvart#10.0115ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
गत्याम्(gatyām)— to go
Kommentar: स्वर्त गत्यां च । चकारात् कृच्छ्रजीवने ' इति क्षीरस्वामी ।
स्वर्त्svart#10.0116ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
कृच्छ्रजीवने, गत्याम्(kṛcchrajīvane, gatyām)— to live miserably, to live hard life, to go
श्वभ्र्śvabhr#10.0117ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
गत्याम्(gatyām)— to go
Kommentar: गतौ च । चकारात् कृच्छ्रजीवने इति दौर्गा: ' इति स्वामी । ' बिले गतौ तङ्के ' इति वोपदेवः । ' श्वभ्रिः बिलार्थे च द्रुमे ' इति धा.का. व्याख्या ।(3.24)
ज्ञप्jñap#10.0118ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
ज्ञाने ज्ञापने च(jñāne jñāpane ca)— to know, to understand, to teach, to educate, to explain, to clarify, to make happy, to hit, to sharpen
Kommentar: ' जानातीति श्नि सिद्ध्येत्, ज्ञपयति तु पुनर्मारणादौ घटादेः णौ (चौ) मित्त्वेपीदमेव ' ज्ञप मिद् ' इति पदं ज्ञापने मारणादौ । तेनार्थाज्ज्ञापनेर्थे ज्ञपयतिपदवज्ज्ञापयेदित्यपि स्याद् उक्तस्योक्ति: ' णिचश्चे ' (1.3.74) त्युदितविहतये ज्ञापयेज्ज्ञा नियोगे ' (श्लो. 8) इति देवः । मित्त्वविषये केचन विशेषांशाः कृदन्तरूपमालायां विवृताः ।
यम्yam#10.0119ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
परिवेषणे(pariveṣaṇe)— to keep under control, to nourish, to nurture, to serve food
Kommentar: ' यमेरुपरमे यच्छेत् यमयेत् परिवेषणे ' (श्लो. 148) इति देवः ।
चह्cah#10.0120ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
परिकल्कने(parikalkane)— to cheat, to do misdeed
Kommentar: ' चप ' इति दुर्गसम्मतः पाठः । चहयेच्चहतीत्येते चहेः स्तां परिकल्कने ' (श्लो. 196) इति देवः ।
चप्cap#10.0121ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
परिकल्पने(parikalpane)— to cheat, to do misdeed
रह्rah#10.0122ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
त्यागे(tyāge)— to abandon,to quit, to leave
बल्bal#10.0123ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्राणने(prāṇane)— to have power, to gain power, to explain
चिci#10.0124ubhayapadaseṭdvikarmakaS. 105
चयने(cayane)— to find, to gather, to collect
घट्ट्ghaṭṭ#10.0125ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
चलने(calane)— to go, to change places
Kommentar: ' घट्टयेद् घट्टते द्वे स्तां चलने णौ शपि क्रमात् ' (श्लो. 73) - देवः ।
मुस्त्must#10.0126ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect, to pile, to make a heap
खट्ट्khaṭṭ#10.0127ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संवरणे(saṃvaraṇe)— to cover, to hide
सट्ट्saṭṭ#10.0128ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt, to irritate
स्फिट्ट्sphiṭṭ#10.0129ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
चुम्ब्cumb#10.0130ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt, to irritate
Kommentar: हिंसायां , वक्त्रसंयोगे चुम्बयेच्चुम्बति क्रमात् ' (श्लो. 140) - देवः ।
पुल्pul#10.0131ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to be great, to be large, to rise up, to be heaped up
Kommentar: पूर्ण ' इत्येके । ' पुण ' इत्यन्ये । ' पूल ' इति मा.धा.वृत्ति: । ' सङ्घाते पूलयेत्पूलेत्पूलेस्स्तां णिशपोः क्रमात् ' (श्लो. 156) इति देवः ।
पूर्ण्pūrṇ#10.0132ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect, to make a heap, to make a pile
पुण्puṇ#10.0133ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect, to make a heap, to make a pile
पुंस्puṃs#10.0134ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अभिवर्धने(abhivardhane)— to grow, to prosper
टङ्क्ṭaṅk#10.0135ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
बन्धने(bandhane)— to bind,to build
व्यप्vyap#10.0136ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षये(kṣaye)— to throw
व्यय्vyay#10.0137ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षये(kṣaye)— to throw
पूल्pūl#10.0138ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to be great, to be large, to rise up, to be heaped up
धूस्dhūs#10.0139ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
कान्तिकरणे(kāntikaraṇe)— to be decorated
Kommentar: दन्त्यान्यः । मूर्धन्यान्तः इत्येके । तालव्यान्तः इत्यन्ये ।
धूष्dhūṣ#10.0140ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
कान्तिकरणे(kāntikaraṇe)— to be decorated
धूश्dhūś#10.0141ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
कान्तिकरणे(kāntikaraṇe)— to be decorated
कीट्kīṭ#10.0142ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
वर्णे(varṇe)— to tinge,to color
Kommentar: वरणे ' इति क्षीरस्वामिना पठितम् ।
चूर्ण्cūrṇ#10.0143ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सङ्कोचने(saṅkocane)— to hestitate
Kommentar: प्रेरणे पठितस्य पुनः पाठः अर्थभेदकृतः । ' चूण सङ्कोचने ' इति क्षीरस्वामी पपाठ ।
पूज्pūj#10.0144ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
पूजायाम्(pūjāyām)— to worship, to pray, to honor, to respect
अर्क्ark#10.0145ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्तवने(stavane)— to praise,to heat
Kommentar: तपने ' इत्येके ।
शुठ्śuṭh#10.0146ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
आलस्ये(ālasye)— to be lazy
Kommentar: आलस्ये ' शोठयेदिति (श्लो. 80) इति देवः ।
शुण्ठ्śuṇṭh#10.0147ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
शोषणे(śoṣaṇe)— to dry,to become dry, to extract, to exploit
Kommentar: शुण्ठयेच्छुण्ठतीत्येवं शोषणे णौ शपि क्रमात् ' (श्लो. 80) - देवः ।
जुड्juḍ#10.0148ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रेरणे(preraṇe)— to direct, to inspire
Kommentar: प्रेरणे जोडयेच्छे तु बन्धने जुडतीति च ' (श्लो. 89) इति देवः ।
गज्gaj#10.0149ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
शब्दार्थे(śabdārthe)— to sound
Kommentar: गर्जेत् गृञ्जेत् गजेत् गञ्जेच्छब्दने गाजयेण्णिचि ' (श्लो. 59) - देवः ।
मार्ज्mārj#10.0150ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
शब्दार्थे(śabdārthe)— to sound
Kommentar: शौचालङ्कारयोर्वा णौ मृजेर्मार्जति मार्जयेत् । मार्ष्टि शुद्धौ तथा मार्जे: शब्दार्थाद् मार्जयेण्णिचि ' (श्लो. 60 - 61) इति देवः ।
मर्च्marc#10.0151ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
शब्दार्थे(śabdārthe)— to sound
Kommentar: " क्वचित् धातुपाठेस्य अदृष्टत्वेपि नायमप्राणिकः इति मन्तव्यम् । ' मिदचोन्यात्परः ' इति सूत्रे कैयटेन उपन्यस्तत्वात् ' मर्तो मर्तं मर्चयति द्वयेन ' इति प्रयोगदर्शनाच्च " इति तत्त्वबोधिनी ।
घृghṛ#10.0152ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रस्रवणे(prasravaṇe)— to sprinkle,to drip, to ooze
Kommentar: स्रावणे इत्येके । संप्रस्रवणे इति मा.धा.वृत्तौ । ' यद्दीप्तौ क्षरणे जिघर्ति तदिदं केचित् विदुः छान्दसम् ' (श्लो. 33) इति देवः ।
पञ्च्pañc#10.0153ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
विस्तारवचने(vistāravacane)— to spread, to expand
तिज्tij#10.0154ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
निशाने(niśāne)— to sharpen, to whet
कॄत्kṝt#10.0155ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संशब्दने(saṃśabdane)— to make famous, to be famous
वर्ध्vardh#10.0156ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
छेदनपूरणयोः(chedanapūraṇayoḥ)— to cut,to fill, to complete
Kommentar: छेदने पूरणे चार्थे वर्धेः वर्धयतीति णौ ' (श्लो. 123) इति देवः ।
कुम्ब्kumb#10.0157ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आच्छादने(ācchādane)— to cover
Kommentar: णिचि कुम्ब्रयतीति स्यात्, छादने शपि कुम्बति ' (श्लो. 140) इति देवः । ' कुभि ' इत्येके ।
कुम्भ्kumbh#10.0158ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आच्छादने(ācchādane)— to cover
लुम्ब्lumb#10.0159ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अदर्शने(adarśane)— to be invisible,to be hidden, to be destroyed
Kommentar: ' लुम्बयेत्तुम्बयेदर्दे शपि लुम्बति तुम्बति ' (श्लो. 139) इति देवः ।
तुम्ब्tumb#10.0160ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अदर्शने(adarśane)— to be invisible,to be hidden, to be destroyed
Kommentar: अर्दने इति केचित् । अर्दने इत्यस्य पाठस्य अयुक्तता प्रतिपादिता तत्त्वबोधिन्यां कृदन्तरूपमालायां च । ' लुम्बयेत्तुम्बयेदर्दे शपि लुम्बति तुम्बति ' (श्लो. 139) इति देवः ।
ह्लप्hlap#10.0161ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to speak articulately, to talk clearly
Kommentar: ' क्लप ' इत्येके ।
क्लप्klap#10.0162ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to speak articulately, to talk clearly
ह्रप्hrap#10.0163ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
व्यक्तायां वाचि(vyaktāyāṃ vāci)— to speak articulately, to talk clearly
चुण्ट्cuṇṭ#10.0164ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
छेदने(chedane)— to cut, to prick
Kommentar: ' चुट ' इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः ।
ब्रीस्brīs#10.0165ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
दंह्daṃh#10.0166ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रक्षणे मोक्षणे च(rakṣaṇe mokṣaṇe ca)— to protect,to release
इल्il#10.0167ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रेरणे(preraṇe)— to inspire, to motivate
म्रक्ष्mrakṣ#10.0168ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
म्लेच्छने(mlecchane)— to mix, to make impure
Kommentar: म्लेच्छनम् अपशब्दनम् इति धातुवृत्तिः । ' म्रक्षणेप्ययम् । तच्च तैलादिना अभ्यञ्जनम् ' इति तत्त्वबोधिनी । ' म्लेच्छने म्रक्षयेत् म्रक्षेत् सङ्घाते ' (श्लो. 171) इति देवः ।
अस्त्ast#10.0169ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect, to pile, to make a heap
म्लेच्छ्mlecch#10.0170ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
अव्यक्तायां वाचि(avyaktāyāṃ vāci)— to speak inarticulately, to speak uncultured, to talk rude, to talk indescent
Kommentar: इह अव्यक्तवाग् अपशब्दनम् ' इति माधवः । चान्द्रास्तु धातुममुम् अत्र (चुरादौ) न पठन्ति इति क्षीरतरङ्गिण्यां स्पष्टम् ।
छम्प्champ#10.0171ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
गत्याम्(gatyām)— to go
ब्रूस्brūs#10.0172ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
बर्ह्barh#10.0173ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to hurt
श्रण्śraṇ#10.0174ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
दाने(dāne)— to give
पिच्च्picc#10.0175ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
कुट्टने(kuṭṭane)— to cut, to split, to tamp, to slice, to torture
बुल्bul#10.0176ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
निमज्जने(nimajjane)— to immerse
गर्ज्garj#10.0177ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
शब्दे(śabde)— to roar,to growl,to thunder
गर्द्gard#10.0178ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
शब्दे(śabde)— to roar,to growl,to thunder
गर्ध्gardh#10.0179ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
अभिकाङ्क्षायाम्(abhikāṅkṣāyām)— to desire, to wish
गूद्gūd#10.0180ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
पूर्वनिकेतने(pūrvaniketane)— to dwell, to reside, to stay, to invite
Kommentar: केचिदिह गर्ज गर्द शब्दे, गर्ध अभिकाङ्क्षायाम् इति पठन्ति ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' पूर्वनिकेतनम् - पूर्वव्यवहारः इत्येके ' इति धातुकाव्यव्याख्या । पूर्वनिकेतनम् - आद्यनिवासः ' इति क्षीरस्वामी । ' पूर्व ' इति धात्वन्तरम् इति केचित् ।
पूर्व्pūrv#10.0181ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
निकेतने(niketane)— to dwell, to reside, to stay, to invite
जंस्jaṃs#10.0182ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रक्षणे मोक्षणे च(rakṣaṇe mokṣaṇe ca)— to protect,to release
Kommentar: ' मोक्षणे च ' इति केचित् । ' मोक्षणे जस्यतीति स्याण्णावत्रार्थे तु जंसयेत् ' (श्लो. 188) इति देवः ।
ईड्īḍ#10.0183ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्तुतौ(stutau)— to praise
Kommentar: स्तुत्यामीट्टे तत्रेडयेण्णिचि ' (श्लो. 84) इति देवः ।
जस्jas#10.0184ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to hurt, to hit, to strike, to injure
Kommentar: ' मोक्षणे जस्यतीति स्याण्णावत्रार्थे तु जंसयेत् । हिंसाताडनयोर्धात्वोः उदितोर्जासयेदिति ' (श्लो . 188 - 189) इति देवः ।
पिण्ड्piṇḍ#10.0185ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to heap,to unite, to pile up
Kommentar: सङ्घाते पिण्डयेत् पिण्डेस्तत्रैव शपि पिण्डते ' (श्लो. 90) इति देवः ।
पर्थ्parth#10.0186ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रक्षेपे(prakṣepe)— to throw,to send,to direct, to inspire
रुष्ruṣ#10.0187ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
रोषे(roṣe)— to be angry
Kommentar: रुट ' इति क्षीरस्वामी । ' शपि रोषति हिंसायाम्, रोषे रुष्यति रोषयेत् ' (श्लो. 179) इति देवः ।
रुट्ruṭ#10.0188ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
रोषे(roṣe)— to be angry
डिप्ḍip#10.0189ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षेपे(kṣepe)— to throw, to hit, to collect
Kommentar: डेपयेदिति चत्वारि णिचि शे श्यनि णौ डिपेः ' (श्लो. 134) इति देवः ।
स्तुप्stup#10.0190ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
समुच्छ्राये(samucchrāye)— to heap,to unite, to pile up
Kommentar: ष्टूप ' इति मा.धा.वृत्तौ ।
स्तूप्stūp#10.0191ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
समुच्छ्राये(samucchrāye)— to heap,to unite, to pile up
चित्cit#10.0192ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
सञ्चेतने(sañcetane)— to think to perceive, to meditate, to remember, to memorize
Kommentar: आकुस्मीयाः आत्मनेपदिनः ' इति सिद्धान्तकौमुदी । सञ्चेतनम् - मूर्च्छावस्थानिवृत्त्युत्तरकालिकं ज्ञानम् । ' स्मृत्यां , चेतति संज्ञाने तत्र चेतयते णिचि ' (श्लो. 94) इति देवः ।
दंश्daṃś#10.0193ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
दंशने(daṃśane)— to bite,to sting
Kommentar: ' भासार्थः ' इति क्षीरस्वामी । ' दंशने दशतीति स्यात् तत्र दंशयते णिचि । भाषणे दंशयेत् ... ' (श्लो. 164- 165) इति देवः ।
दंस्daṃs#10.0194ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
दर्शनदंशनयोः(darśanadaṃśanayoḥ)— to see, to bite,to sting
Kommentar: ' दंशयेन्मोक्षणे दस्येत् क्षये दंसयते णिचि । दंशदर्शनयोः, दासेर्दाने दासति दासते ' (श्लो. 186 - 187) - देवः । ' दस ' इत्येके ।
दस्das#10.0195ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
दर्शनदंशनयोः(darśanadaṃśanayoḥ)— to see, to bite,to sting
डप्ḍap#10.0196ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect, to bring together, to pile up, to heap
डिप्ḍip#10.0197ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to collect, to bring together, to pile up, to heap
Kommentar: ' सङ्घाते डेपयेतीति, क्षेपे डिपति डिप्यति । डेपयेदिति चत्वारि णिचि शे श्यनि णौ डिपेः ' (श्लो. 134) इति देवः । " डबि डिबि ' इति चान्द्र: । विडम्बयति । आडम्बरः । डिम्बयति । डिम्बम् - शस्त्रकलहः इति क्षीरस्वामी । प्रदर्शितप्रयोगानुसारेण डबिडिबिधात्वोः अपि पाठः समीचीनः इति प्रतिभाति " इति कृदन्तरूपमाला ।
तन्त्र्tantr#10.0198ātmanepadaseṭakarmakaS. 105
कुटुम्बधारणे(kuṭumbadhāraṇe)— to support the family, to govern, to lead
Kommentar: चान्द्राः धातुद्वयमिति मत्वा ' कुटुम्बयते इत्युदाहरन्ति ' इति सिद्धान्तकौमुदी ।
मन्त्र्mantr#10.0199ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
गुप्तपरिभाषणे(guptaparibhāṣaṇe)— to consult, to advise, to discuss privately
Kommentar: ' गुप्तभाषणे ' इत्येव प्रायशः पाठः । ' मन्त्रि ' इति कुत्रचित् दृष्टः पाठः ।
स्पश्spaś#10.0200ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
ग्रहणसंश्लेषणयोः(grahaṇasaṃśleṣaṇayoḥ)— to take, to join, to unite
Kommentar: ' स्पृश ' इति जैन - शाकटायन - हेमचन्द्रादयः । ' ग्रहणे श्लेषणे चार्थे चुरादौ स्पाशयेत णौ ' (श्लो. 167) इति देवः ।
तर्ज्tarj#10.0201ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
तर्जने(tarjane)— to hate, to insult, to ignore, to blame, to criticize, to frighten
Kommentar: सन्तर्जने तर्जयते भर्त्सनार्थे तु तर्जति ' (श्लो. 66) इति देवः ।
भर्त्स्bharts#10.0202ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
तर्जने(tarjane)— to hate, to insult, to ignore, to blame, to criticize, to frighten
बस्त्bast#10.0203ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
अर्दने(ardane)— to kill, to destroy, to hit, to cause pain
गन्ध्gandh#10.0204ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
अर्दने(ardane)— to kill, to destroy, to hit, to cause pain
किल्kil#10.0205ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षेपे(kṣepe)— to throw, to make something fly
पिल्pil#10.0206ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षेपे(kṣepe)— to throw, to make something fly
विष्क्viṣk#10.0207ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
Kommentar: ' हिष्क ' इत्येके ।
हिष्क्hiṣk#10.0208ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy
निष्क्niṣk#10.0209ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
परिमाणे(parimāṇe)— to measure,to weigh
लल्lal#10.0210ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
ईप्सायाम्(īpsāyām)— to desire,to seek,to play, to enjoy, to delight
कूण्kūṇ#10.0211ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
सङ्कोचे(saṅkoce)— to constrict, to contract
Kommentar: अन्ये कुणेति ह्रस्वोपधं पठन्ति । वयं तु कुणेत्यादिदर्शनान्मैत्रेयाद्युक्तं दीर्घोपधमेव बहु मन्यामहे ' इति मा.धा. वृत्तिः ।
तूण्tūṇ#10.0212ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
पूरणे(pūraṇe)— to complete, to fill, to fulfill
भ्रूण्bhrūṇ#10.0213ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
आशाविशङ्कयोः(āśāviśaṅkayoḥ)— to hope, to believe, to doubt, to question, to become pregnant
Kommentar: आशंसायाम् ' इति मैत्रेयः , क्षीरतरङ्गिणी च ।
शठ्śaṭh#10.0214ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
श्लाघायाम्(ślāghāyām)— to praise
Kommentar: ... श्लाघायां शाठयेत णौ ' (श्लो. 82) इति देवः ।
यक्ष्yakṣ#10.0215ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
पूजायाम्(pūjāyām)— to pray, to worship, to respect
स्यम्syam#10.0216ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
वितर्के(vitarke)— to consider,to think,to sound,to shout
Kommentar: स्यल ' इति न्यासकारः । (6.2.133)। ' स्यमे: स्यमति शब्दार्थे वितर्के स्यामयेत णौ ' (श्लो. 148) इति देवः ।
गूर्gūr#10.0217ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
उद्यमने(udyamane)— to make an effort, to try
Kommentar: ' गुरते गू(गु)रयेतेति शे णावुद्यमने तङि । श्यनि गूर्यत इत्येवं गतिहिंसनयोस्तङि ' (श्लो. 152) इति देवः । केचित् ' गुरी ' इति पठन्ति । अन्ये ' गूरी ' इति पठन्ति ।
शम्śam#10.0218ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
आलोचने(ālocane)— to publish, to advertise, to explain, to clarify
Kommentar: आलोचने शामयते शाम्यत्युपशमे श्यनि ' (श्लो. 149) इति देवः ।
लक्ष्lakṣ#10.0219ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
आलोचने(ālocane)— to criticize
Kommentar: आलोचनार्थात् णिचि लक्षयेत , स्याल्लक्षयेत् लक्षयतेङ्कनार्थात् ' (श्लो. 182) इति देवः ।
कुत्स्kuts#10.0220ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
अवक्षेपणे निन्दने च(avakṣepaṇe nindane ca)— to insult, to criticize, to blame, to hate
त्रुट्truṭ#10.0221ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
छेदने(chedane)— to cut,to break
Kommentar: कुट ' इत्येके ।
कुट्kuṭ#10.0222ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
छेदने(chedane)— to cut,to break
गल्gal#10.0223ātmanepadaseṭakarmakaS. 105
स्रवणे(sravaṇe)— to drip, to flow, to ooze out
भल्bhal#10.0224ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
आभण्डने(ābhaṇḍane)— to analyze, to argue
Kommentar: आभण्डनम् - निरूपणम् । ' मार्जनम् ' इति धातुकाव्यम् ।
कूट्kūṭ#10.0225ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
आप्रदाने अवसादने च(āpradāne avasādane ca)— to avoid giving, to cheat, to do indistinctly, to collect
Kommentar: ' अवसादने ' इत्येके । ' कूटयेताप्रसादे णौ कूटेः दाहे तु कूटयेत् ' (श्लो. 75) - देवः ।
कुट्ट्kuṭṭ#10.0226ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
प्रतापने(pratāpane)— to heat
वञ्च्vañc#10.0227ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
प्रलम्भने(pralambhane)— to cheat
Kommentar: प्रलम्भनम् = मिथ्याफलाख्यानम् । ' वञ्चयेत प्रलम्भने ' (श्लो. 48) इति देवः ।
वृष्vṛṣ#10.0228ātmanepadaseṭakarmakaS. 105
शक्तिबन्धने(śaktibandhane)— to be impregnated, to show great courage, to be capable of bearing offsprings
Kommentar: शक्तिबन्धनं प्रजाननसामर्थ्यं शक्तिबन्धः च । ' शक्तौ वर्षयते सेके वर्षेत् स्नहे तु वर्षते ' (श्लो. 176) इति देवः ।
मद्mad#10.0229ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
तृप्तियोगे(tṛptiyoge)— to please, satisfy
Kommentar: तृप्तिशोधने , शोधनं - सम्पत्तिः ' इति क्षीरस्वामी । ' तृप्तिशोधने - तर्पणशुद्धौ ' इति पुरुषकारमाधवाभ्यां क्षीरस्वामिसम्मतत्वेन उपात्तं वाक्यम् । तत् तु मुद्रिते क्षीरतरङ्गि तरङ्गिणीकोषे न दृश्यते ' इति कृदन्तरूपमाला । ' स्तुत्यादौ मन्दते हर्षे माद्येत् मादयते णिचि ' (श्लो. 112) इति देवः ।
दिव्div#10.0230ātmanepadaseṭakarmakaS. 105
परिकूजने(parikūjane)— to irritate, to cause pain, to mourn to grieve
Kommentar: ' अर्दने देवयेद्, दीव्येत् क्रीडादौ, परिकूजने । देवयेतेदितो दिन्वेद्, देवेर्देवेत देवने ' (श्लो. 160-161) इति देवः ।
गृgṛ#10.0231ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
विज्ञाने(vijñāne)— to know, to understand
Kommentar: ' ज्ञाने गारयते, गिरेन्निगरणे, शब्दे गृणाति त्रयं युक्तं, ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि ' (श्लो. 33) इति देवः ।
विद्vid#10.0232ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
चेतनाख्याननिवासेषु(cetanākhyānanivāseṣu)— to improve body, to know, to understand
Kommentar: ' विवादेषु ' इति क्षीरस्वामी । ' वेदने ' इत्येके । ' विद - वेदनाख्यान - परिवादनेषु ' इति न्यासे पाठः । ' निपातनेषु इति धनपालशाकटायनौ ' इति पुरुषकारः । ' विन्दते विन्दतीत्येवं लाभे, वेदयते णिचि ' (श्लो. 111) इति देवः ।
मान्mān#10.0233ātmanepadaseṭakarmakaS. 105
स्तम्भे(stambhe)— to boast, to be egoistic, to be proud, to stabilize
Kommentar: स्तम्भे मानयते ज्ञाने मन्यते मनुते पदम् ' (श्लो. 125) इति देवः ।
मन्man#10.0234ātmanepadaseṭakarmakaS. 105
स्तम्भे(stambhe)— to boast, to be egoistic, to be proud, to stabilize
युyu#10.0235ātmanepadaseṭsakarmakaS. 105
जुगुप्सायाम्(jugupsāyām)— to insult, to blame, to criticise
Kommentar: यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने । युनाति च युनीते च ... ' (श्लो. 24) इति देवः । ' युजु कुत्सायाम् ' इत्येके । ' योजयते ' इति क्षीरस्वामी ।
कुस्म्kusm#10.0236ātmanepadaseṭakarmakaS. 105
कुत्सितस्मये(kutsitasmaye)— to smile inappropriately, to smile with an insult
Kommentar: " कुस्म नाम्नः वा ' इति गणसूत्रम् । ' कुस्म ' इति धातुः कुत्सितस्मये वर्तते इति तस्य तात्पर्यम् । अथवा - ' कुस्म ' इति प्रातिपदिकम् । ततः धात्वर्थे णिच् " इति सिद्धान्तकौमुदी । विषयेस्मिन् केचन विशेषांशाः कृदन्तरूपमालायाम् उक्ताः दृश्यन्ते ।
चर्च्carc#10.0237ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अध्ययने(adhyayane)— to learn, to study
Kommentar: ' अध्ययने चर्चयेत् चर्चतीति तु । हिंसायां तर्जने शे तु तथैव परिभाषणे ' (श्लो. 54) इति देवः ।
बुक्क्bukk#10.0238ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
भषणे(bhaṣaṇe)— to bark
Kommentar: णिचि बुक्कयतीति स्याद्भाषणे शपि बुक्कति ' (श्लो. 42) - देवः ।
शब्द्śabd#10.0239ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आविष्कारे, भषणे(āviṣkāre, bhaṣaṇe)— to utter, to sound, to explain
Kommentar: उपसर्गात् परः शब्दधातुः आविष्कारे वर्तते इत्यर्थः । प्रतिशब्दति । प्रतिश्रुतिमाविष्करोति इत्यर्थः । अनुपसर्गाच्च आविष्कारे इत्येव । चाद्भाषणे ।
कण्kaṇ#10.0240ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
निमीलने(nimīlane)— to wink
Kommentar: ' एकनेत्रनिमीलने एव अयं प्रसिद्धः स्वभावात् ' इति तत्त्वबोधिनी । ' कणेः कणति शब्दार्थे काणयेर्णौ निमीलने ' (श्लो. 90) - देवः ।
जम्भ्jambh#10.0241ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
नाशने(nāśane)— to kill, to destroy
Kommentar: ' जृम्भणे जम्भते यामे जम्भेन्नाशे तु जम्भयेत् ' (श्लो. 145) - देवः ।
सूद्sūd#10.0242ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
क्षरणे आस्रवणे आप्रवणे घाते च(kṣaraṇe āsravaṇe āpravaṇe ghāte ca)— to drip, to ooze, to kill, to try to kill, to wound
Kommentar: आस्रवणे ' इति क्षीरतरङ्गिणी । ' आप्रवणे ' इति केचित् । ' घाते ' इति केचित् ।
जस्jas#10.0243ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
ताडने(tāḍane)— to kill, to strike, to hit, to ignore
Kommentar: हिंसताडनयोर्धात्वोः उदितोर्जासयेदिति ' (श्लो. 189) इति देवः ।
पश्paś#10.0244ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
बन्धने(bandhane)— to lockup, to bind, to hang till death
अम्am#10.0245ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
रोगे(roge)— to be ill,to be sick, to have stomach ache
Kommentar: गत्यादावमतीति स्याद्रोगे स्यादामयत्यमे: ' (श्लो. 147) इति देवः ।
चट्caṭ#10.0246ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
भेदने(bhedane)— to kill, to injure, to break
स्फुट्sphuṭ#10.0247ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
भेदने(bhedane)— to cut, to split, to crack, to open, to trouble
Kommentar: स्फोतयेत्स्फोटतीति द्वे भेदे विशरणे क्रमात् ' (श्लो. 71) - देवः ।
घट्ghaṭ#10.0248ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
सङ्घाते(saṅghāte)— to crush, to chop, to gather
Kommentar: भेदने च ' इति धातुकाव्यव्याख्या । ' हन्त्यर्थाच्च ' (ग.सू.) - नवगण्याम् उक्ताः अपि हन्त्यर्थाः स्वार्थे णिचं लभन्ते इत्यर्थः ' - कौमुदी । ' हन हिंसागत्योरिति हनधातोः हिंसा गमनं च अर्थः । एतदर्थकाः ये धातवः भ्वादिषु नवसु गणेषु पठिताः ते सर्वे चुरादौ पठिता: प्रत्येतव्याः इत्यर्थः । ततश्च तेभ्यः स्वार्थे णिजपि पक्षे भवति इति फलितम् " - बालमनोरमा । ' घाटयेद् घण्टयेद् सङ्घभाषयो: घटते मितः ' (श्लो. 70) इति देवः ।
दिव्div#10.0249ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
मर्दने(mardane)— to rub, to massage
Kommentar: ' अर्दने ' इति क्षीरस्वाम्यादयः ।
अर्ज्arj#10.0250ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रतियत्ने(pratiyatne)— to earn, to do business, to prepare
Kommentar: प्रतियत्नः = गुणाधानम् - तत्त्वबोधिनी । ' अयमर्थान्तरेपि । द्रव्यमर्जयति ' इति कौमुदी । ' प्रतियत्नेर्जयेदर्जेरर्जतीत्यर्जने पदम् ' (श्लो. 63) इति देवः ।
घुष्ghuṣ#10.0251ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
विशब्दने(viśabdane)— to announce, to speak loudly
Kommentar: ' शब्दनं शब्देन स्वाभिप्रायप्रकाशनम् । ततः अन्यत् विशब्दनम् ' इति मा.धा.वृत्तिः । ' घुषेः विशब्दनादौ णौ घोषयत्यविशब्दने । घोषतीतीदितो घुंषेद् घुंषते कान्तिकर्मणि ' (श्लो. 169, 170) इति देवः ।
क्रन्द्krand#10.0252ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
सातत्ये(sātatye)— to call out
Kommentar: आङः क्रन्दः - सातत्ये ' इति पाठे, आङः परः क्रन्दतिः सतताह्वाने, सततरोदने चार्थे गम्यमाने णिचं लभते इत्यर्थः । अन्ये तु ' आङ्पूर्वो घुषिः क्रन्दसातत्ये ' इत्याहुः । आघोषयति ' इति द्वेधा व्याख्या ।
लस्las#10.0253ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
शिल्पयोगे(śilpayoge)— to be skilled, to be expert, to know art
Kommentar: क्रियाकौशलं शिल्पम् । ' शिल्पयोगे = कौशले इत्यर्थः ' इति बालमनोरमा । ' शिल्पयोगे = भ्रमादिना तक्ष्णोतीत्यर्थः ' इति क्षीरस्वामी । ' लश ' ' लष ' इति पाठान्तरम् अपि दृश्यते ।
तंस्taṃs#10.0254ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अलङ्करणे(alaṅkaraṇe)— to adorn, to decorate
Kommentar: तसि भूष अलङ्कारे ' इति दुर्गसम्मतः पाठः इति स्वामी । प्रायेणायम् अवपूर्वः । ' तस्यत्युपक्षयार्थे णौ , अलङ्कारे तु तंसयेत् ' (श्लो. 189) इति देवः ।
भूष्bhūṣ#10.0255ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
अलङ्करणे(alaṅkaraṇe)— to adorn, to decorate
Kommentar: ' .. भूषति भूषयेत् । अलङ्कृतौ ... ' (श्लो. 172 - 3) इति देवः ।
मोक्ष्mokṣ#10.0256ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
मोचने(mocane)— to leave, to abandon
अर्ह्arh#10.0257ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
पूजायाम्(pūjāyām)— to be worthty, to be eligible, to have merit
Kommentar: पूजनेर्हति चार्हयेत् ' (श्लो. 197) इति देवः ।
ज्ञाjñā#10.0258ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
नियोगे(niyoge)— to order
Kommentar: स्वभावदयं धातुराङ्पूर्वः । नियोगः = प्रेरणम् । ' जानातीति श्नि सिद्ध्येत्, ज्ञपयति तु पूनार्मारणादौ घटादेः णौ (चौ), मित्त्वेपीदमेव ज्ञपनमिति ( ज्ञप मिदिति) पदं ज्ञापने मारणादौ । तेनार्थाज्ज्ञापनेर्थे ज्ञपयतिपदवत् - ज्ञापयेदित्यपि स्यात् ; उक्तस्योक्तिः - ' णिचश्चे ' (1-3-74) त्युदितविहतये; ज्ञापयेत् ' ज्ञा नियोगे ' । (श्लो. 8) इति देवः ।
भज्bhaj#10.0259ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
विश्राणने(viśrāṇane)— to give, to donate, to cook, to make readm to prepare food, to segregate
Kommentar: विश्राणनम् = दानम् । ' सेवायां भजते भजेदिति भजेः विश्राणने भाजयेद्..भाजयेद' (श्लो. 65) इति देवः ।
शृध्śṛdh#10.0260ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रहसने प्रसहने च(prahasane prasahane ca)— to tolerate, to insert, to disrespect, to defeat
Kommentar: " शृध अप्रहसने । अप्रहसनम् = अमर्षः । प्रहसने = अभिभवे इत्येके " इति स्वामी । ' प्रहसनम् = विद्रावः इति गोविन्दभट्ट: ' इति शब्दकल्पद्रुमे । ' प्रहसने ' इति शाकटायनकाशकृत्स्नौ । ' प्रहसनम् = अभिभवः ' इति धातुकाव्यव्याख्या । (3.40) ' हिक्कादौ शर्धयत्यस्य शृधेः प्रहसने णिचि ' (श्लो. 118) इति देवः ।
यत्yat#10.0261ubhayapadaseṭakarmakaS. 105
निकारोपस्कारयोः(nikāropaskārayoḥ)— to cause pain, to kill, to irritate, to disallow, to stop
Kommentar: यत्नो वा प्रैषो वा निकारः ' इति बालमनोरमा । " क्रियानिघण्टौ - ' यत्ने प्रैषे निराकारे पादपे चाप्युपस्कृतौ । नित्योयं धान्यधनयोः प्रतिदाने ' इत्युक्तम् । अस्यार्थः - ' यत्नाद्यर्थेषु चतुर्षु यतधातुं प्रयुञ्जीत । निसः परभागे चेत्प्रयुज्यते तदायं धान्यधनयोः प्रतिदाने च वर्तते ' इति । ऋणं निर्यातयति । प्रतिददाति इत्यर्थः " इति तत्वबोधिनी । ' यतते तु प्रयत्नार्थे, निराकारे तु यातयेत् ' (श्लो. 96) इति देवः ।
रक्rak#10.0262ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आस्वादने(āsvādane)— to taste
लग्lag#10.0263ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आस्वादने(āsvādane)— to taste
Kommentar: रघ ' इत्येके । ' रग ' इत्यन्ये ।
रघ्ragh#10.0264ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आस्वादने(āsvādane)— to taste
रग्rag#10.0265ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
आस्वादने(āsvādane)— to taste
अञ्च्añc#10.0266ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
विशेषणे(viśeṣaṇe)— to characterise, to honor, to remove, to separate
Kommentar: व्यावर्तने इत्यर्थः । विशेषणम् = व्यावर्तनम् । ' गतियाचनयोरञ्चत्यञ्चते णौ विशेषणे । अञ्चयत्यञ्चतीत्येकं गतिपूजनयोरपि ' (श्लो. 50) इति देवः ।
लिङ्ग्liṅg#10.0267ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
चित्रीकरणे(citrīkaraṇe)— to paint in various colors
Kommentar: ... लिङ्गयेद् इत्यस्यैव चित्रीकरणार्थवृत्तेः ' (श्लो. 45) इति देवः ।
मुद्mud#10.0268ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संसर्गे(saṃsarge)— to mix, to unite
Kommentar: (उदा - मोदयति सक्तून् घृतेन ) ' संसर्गे णिचि मोदयेदिति भवेद्धर्षे पुनर्मोदते ' (श्लो. 113) - देवः ।
त्रस्tras#10.0269ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
धारणे ग्रहणे वारणे च(dhāraṇe grahaṇe vāraṇe ca)— to catch, to steal, to take forcefully, to disobey, to frighten
Kommentar: ' ग्रहणे ' इत्येके, ' वारणे ' इत्यन्ये । ' भाषणे त्रंसयेत् त्रंसेर्धारणे त्रासयेत् णिचि । त्रसति त्रस्यतीत्येवमुद्वेगार्थे तु वा श्यनि ' (श्लो. 191) इति देवः ।
ध्रस्dhras#10.0270ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
उञ्छे(uñche)— to pick, to glean
Kommentar: ध्रस्नाति ध्रासयत्युञ्छे पदे तु श्नि णिचि ध्रसेः ' (श्लो. 190) - देवः ।
उध्रस्udhras#10.0271ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
उञ्छे(uñche)— to pick, to glean
मुच्muc#10.0272ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
प्रमोचने मोदने च(pramocane modane ca)— to free,to liberate,to release,to loosen,to abandon,to grant,to give money
Kommentar: मोदने च ' इति मा.धा.वृत्तौ सिद्धान्तकौमुद्यां च दृश्यते, न क्षीरतरङ्गिण्यादिषु । ' कल्कने मुञ्चते मुञ्चेर्मोक्षे मुञ्चति मुञ्चते । प्रमोचने चुरादेर्णौ मोचयत्येष न त्व्ऌदित् ' (श्लो. 47) इति देवः ।
वस्vas#10.0273ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
स्नेहच्छेदापहरणेषु(snehacchedāpaharaṇeṣu)— to love, to cut, to destroy, to kidnap, to desire
Kommentar: ' उपहरणेषु इति वा पाठः ' इति धातुकाव्यम् । (3.41) ' अवहरणेषु ' इति कातन्त्रशाकटा शाकटायनचन्द्रादयः । ' अवहननेषु इति पाठान्तरम् ' इति क्षीरतरङ्गिण्याम् । ' वस्यति स्तम्भने वस्ते छादने वसयेत् वसेत् । निवासे वासयेत्, स्नेहे वासयत्युपसेवने ' (श्लो. 187 - 188) इति देवः ।
चर्car#10.0274ubhayapadaseṭsakarmakaS. 105
संशये(saṃśaye)— to doubt
Kommentar: संशये चारयेत् गत्यां चरति ' (श्लो. 153) इति देवः ।
च्युcyu#10.0275ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सहने हसने च(sahane hasane ca)— to endure, to tolerate, to laugh
Kommentar: हसने च ' इत्येके । ' च्युस ' इत्येके च्योसयति ।
च्युस्cyus#10.0276ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सहने हसने च(sahane hasane ca)— to endure, to tolerate, to laugh
भूbhū#10.0277ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
अवकल्कने(avakalkane)— to mix, to think
Kommentar: ' भुवः अवकल्पने ' णिच् स्यात् । अवकल्कनं मिश्रीकरणम् इत्येके । चिन्तनमित्यन्ये । मा.धा.वृत्तौ कृदन्तरूपमालायां च अस्य धातोः अर्थस्य विषये विस्तृता चर्चा विहिता दृश्यते । पुरुषकारः वदति - ' मूलशुद्धिः अत्र कीदृशी इति न विद्मः ' इति । ' सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि । भवते शपि तत्रैव भावयत्यवकल्कने ' (श्लो. 3) - देवः ।
कृप्kṛp#10.0278ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
अवकल्कने(avakalkane)— to mix, to think, to imagine, to paint
Kommentar: ' कल्पते शपि सामर्थ्ये, कल्पयत्यवकल्कने । अदन्तस्य कृपेर्णौ तु दौर्बल्ये कृपयेदिति ' (श्लो. 135) - देवः ।
ग्रस्gras#10.0279ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
ग्रहणे(grahaṇe)— to seize, to catch, to steal
Kommentar: ' आ स्वदः सकर्मकात् ' (ग.सू. 201) - इत आरभ्य आस्वदीयाः सकर्मकाः ज्ञेयाः इत्यर्थः । ' अस्य धातोः आस्वदीयत्वेन ' आ स्वदः सकर्मकात् ' इति वचनात् कर्मसंज्ञकार्थान्वयबोधकत्वे एव णिच् भवति । अकर्मकत्वे तु न इति बोध्यम् ' इति कृदन्तरूपमाला । ग्रासयति फलम् ।
पुष्puṣ#10.0280ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
धारणे(dhāraṇe)— to wear, to obey
Kommentar: पोषयत्याभरणम् । ' धारणे पोषयेत्पुष्टौ पुष्येत्पुष्णाति पोषति ' (श्लो. 171) इति देवः ।
दल्dal#10.0281ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
विदारणे(vidāraṇe)— to break, to cut, to slice, to do pieces
Kommentar: विदारणे शपि दलेद्दालयेदिति णौ दलेः' (श्लो. 159) - देवः ।
पट्paṭ#10.0282ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत् ' (श्लो. 76) - देवः ।
पुट्puṭ#10.0283ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: ' भाषासंसर्गसंश्लेषे पोटयेत् पुटयेत् पुटेत् ' (श्लो. 75) - देवः ।
लुट्luṭ#10.0284ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: णौ लोटयति भाषार्थे लुट्येल्लोटति लोटने ' (श्लो. 73) - देवः ।
तुञ्ज्tuñj#10.0285ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: अभिहिते त्वर्थे पदं तुञ्जयेत् ' (श्लो. 66) - देवः ।
मिञ्ज्miñj#10.0286ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
पिञ्ज्piñj#10.0287ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
लक्lak#10.0288ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आस्वादने(āsvādane)— to taste
लुञ्ज्luñj#10.0289ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
भञ्ज्bhañj#10.0290ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: भाषार्थे णिचि भञ्जयेद् .. ' (श्लो. 66) - देवः ।
लङ्घ्laṅgh#10.0291ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: अयं धातुः भासार्थकः सकर्मकः इति पारायणम् ' इति क्षीरस्वामी । ' भाषणे लङ्घयेत् शोषे लङ्घेत् गत्यां तु लङ्घते ' इति देवः । (श्लो. 45)
त्रंस्traṃs#10.0292ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: त्रिसि ' इति केषाञ्चित् मतम् । त्रिसिपिसी इदुपधौ । अदुपधौ इत्येके ' इति बालमनोरमा । किन्तु मूले (कौमुद्यां) ' त्रसि ' इत्येव दृश्यते । ' भाषणे त्रसयेत् त्रंसेर्धारणे त्रासयेण्णिचि ' (श्लो. 191) - देवः ।
पिंस्piṃs#10.0293ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: ' णौ पिंसयति भाषार्थे गत्यां तु शपि पेसति' (श्लो.192) - देवः ।
कुंस्kuṃs#10.0294ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
दंश्daṃś#10.0295ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: भासार्थः ' इति क्षीरस्वामी । ' दंशने दशतीति स्यात् तत्र दंशयते णिचि । भाषणे दंशयेत् ...' (श्लो. 164- 165) - देवः ।
कुंश्kuṃś#10.0296ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
घट्ghaṭ#10.0297ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: घाटयेद् घण्टयेत् सङ्घभाषयोर्घटते मितः ' (श्लो.70) - देवः ।
घण्ट्ghaṇṭ#10.0298ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: घाटयेद् घण्टयेत् सङ्घभाषयोर्घटते मितः ' (श्लो.70) - देवः ।
बृंह्bṛṃh#10.0299ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: वृद्धौ, भाषार्थविषये बृंहयेद् बर्हयेदिति ' (श्लो. 198) - देवः ।
बर्ह्barh#10.0300ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: वृद्धौ, भाषार्थविषये बृंहयेद् बर्हयेदिति ' (श्लो. 198) - देवः ।
बल्ह्balh#10.0301ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
गुप्gup#10.0302ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: णौ गोपयति भाषा( सा)र्थे, निन्दायां से जुगुप्सते । गोपायेद् रक्षणे त्वाये, व्याकुलत्वे तु गुप्यति ' (श्लो.129) - देवः ।
धूप्dhūp#10.0303ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: धूपायतीति सन्तापे भाषार्थे धूपयेदिति' (श्लो. 130) - देवः ।
विच्छ्vicch#10.0304ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: णौ विच्छयति भाषार्थे गतौ विच्छायतीति शे ' (श्लो.56) - देवः ।
चीव्cīv#10.0305ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
पुथ्puth#10.0306ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: पुथ्येत् पुन्थति हिंसार्थे, भाषार्थे पोथयेदिति ' (श्लो.100) - देवः ।
लोक्lok#10.0307ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: दर्शने लोकते लोकेभाषार्थे णौ तु लोकयेत्' (श्लो.40) - देवः ।
लोच्loc#10.0308ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: णौ लोचयति भाषार्थे दर्शने शपि लोचते ' (श्लो. 46) - देवः ।
नद्nad#10.0309ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: नदत्यव्यक्तशब्दार्थे भाषार्थे नादयेदिति ' (श्लो. 110) - देवः ।
कुप्kup#10.0310ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to be angry
Kommentar: दिवादेः कुप्यति क्रोधे भाषार्थे कोपयेत्कुपेः ' (श्लो. 136) - देवः ।
तर्क्tark#10.0311ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: ऊहेप्ययमिति मैत्रेयः ' इति मा.धा.वृत्तौ ।
वृत्vṛt#10.0312ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
Kommentar: भासार्थः ' इति क्षीरस्वामिशाकटायनादयः । ' दीप्तौ ' इति वोपदेवः । ' तथा क्षीरस्वामी - भासादीप्तिरर्थे येषां ते भासार्थाः ' इति मा.धा.वृत्तौ । क्षीरतरङ्गिण्यां तु अयं पाठः न उपलभ्यते । ' वर्तयेद् भाषणार्थे णौ वर्तने शपि वर्तते ' (श्लो. 96) - देवः ।
वृध्vṛdh#10.0313ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: ' छेदने पूरणे चार्थे वर्धेर्वर्धयतीति णौ ' (श्लो. 123) - देवः ।
रुट्ruṭ#10.0314ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: ... रोटयतीति णौ ' (श्लो. 74) - देवः ।
लञ्ज्lañj#10.0315ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
अञ्ज्añj#10.0316ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
दंस्daṃs#10.0317ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
भृंश्bhṛṃś#10.0318ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
रुंश्ruṃś#10.0319ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
शीक्śīk#10.0320ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: सेके आमर्षे च ' इति वोपदेवप्रभृतयः । तत्तु ' शीकृ सेचने ' इति भ्वादिधातोः सम्पद्यत इति व्यर्थमेव । ' मर्षणे शीकयेत् शीकेत् सेचने शपि शीकते ' (श्लो. 42) - देवः ।
रुंस्ruṃs#10.0321ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
नण्ट्naṇṭ#10.0322ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नण्टयेत् ' (श्लो. 76) - देवः ।
पुण्ट्puṇṭ#10.0323ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
जिji#10.0324ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
Kommentar: माधवः तु ' जुचि ' इति एकमेव धातुं पठति । तदा तु जुञ्चयति - जुञ्चति ।
चिci#10.0325ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
रन्ध्randh#10.0326ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
लङ्घ्laṅgh#10.0327ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to shine, to glow
Kommentar: ' भाषणे लङ्घयेत् शोषे लङ्घेत् गत्याम् तु लङ्घते ' (श्लो. 45) - देवः ।
अंह्aṃh#10.0328ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
रंह्raṃh#10.0329ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
मंह्maṃh#10.0330ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
लण्ड्laṇḍ#10.0331ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
तड्taḍ#10.0332ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
नल्nal#10.0333ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
पूर्pūr#10.0334ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आप्यायने(āpyāyane)— to satisfy, to complete, to fullfull, to fill
रुज्ruj#10.0335ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to cause pain
Kommentar: ' भङ्गे रुजति हिंसायां रोजयेदिति णौ रुजेः ' (श्लो.69) - देवः ।
स्वद्svad#10.0336ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आस्वादने(āsvādane)— to taste
Kommentar: ' स्वाद इत्येके ' इति कौमुदी । ' संवरणे ' इति क्षीरस्वामिधनपालशाकटायनादयः । ' आस्वादनेर्थे स्वदते स्वादयेदिति शब्णिचोः ' (श्लो. 193) - देवः ।
स्वाद्svād#10.0337ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आस्वादने(āsvādane)— to taste
युज्yuj#10.0338ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
संयमने(saṃyamane)— to restrain, to control, to bind
Kommentar: युजेः संयमनार्थे वा णौ योजयति योजति ' (श्लो. 64) - देवः ।
पृच्pṛc#10.0339ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
संयमने(saṃyamane)— to touch, to hold, to control, to restrain
Kommentar: पृणाक्ति पृक्ते (ङ्के) सम्पर्के यौ पर्चयति पर्चति ' (श्लो. 51) - देवः ।
अर्च्arc#10.0340ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पूजायाम्(pūjāyām)— to pray, to worship
Kommentar: पूजायां णौ विभाषाचैरर्चयत्यर्चतेर्चति । भूवादौ पाठसामर्थ्यात् कर्तृगामिफलेर्चति ' (श्लो. 49) इति देवः ।
सह्sah#10.0341ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
मर्षणे(marṣaṇe)— to bear, to tolerate, to be powerful, to be satisfied
ईर्īr#10.0342ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
क्षेपे(kṣepe)— to throw
Kommentar: ' ईरयतीरति, ईरेः क्षेपे विभाषा णौ लुकीर्ते गतिकम्पयोः ' (श्लो. 153) - देवः ।
लीlī#10.0343ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
द्रवीकरणे(dravīkaraṇe)— to melt, to make thin
Kommentar: यौ द्रवीकरणेनात्वे लीनयेल्लाययेल्लयेत् । लापयेत् लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेलिनात् ' (श्लो. 17-18) - देवः ।
वृज्vṛj#10.0344ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
वर्जने(varjane)— to leave, to abandon
Kommentar: त्यागे ' इति काशकृत्स्नवोपदेवौ ।
वृvṛ#10.0345ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आवरणे(āvaraṇe)— to cover
Kommentar: जॄ ' इति चौरादिकधातोः नन्दिसम्मतः पाठः एव अयम् ' - मा.धा.वृत्तिः । ' वृञ् आवरणे वा णौ वारयेद् वरते वरेत् ' (श्लो.32) - देवः ।
जॄjṝ#10.0346ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
वयोहानौ(vayohānau)— to grow old
Kommentar: जृणाति जीर्यति जरत्येकार्थे जारयत्यपि ' (श्लो. 39) - देवः ।
ज्रिjri#10.0347ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
वयोहानौ(vayohānau)— to grow old
रिच्ric#10.0348ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
वियोजनसम्पर्चनयोः(viyojanasamparcanayoḥ)— to mix, to join, to tie, to separate, to spread, to take laxative
Kommentar: ' वियोजनसंयमनयोः इति मुकुटः ' इति अमरसुधा । सम्पर्चनं - मिश्रीकरणम् । अभिधानवैचित्र्यात् धातोरस्य परस्परविरुद्धार्थकत्वम् । ' रिचिर् विरेचने रिङ्क्ते रिणक्ति श्ने, वियोजने । सम्पर्चने च यौ वा णौ रेचयत्यपि रेचति ' (श्लो. 52) इति देवः ।
शिष्śiṣ#10.0349ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
असर्वोपयोगे(asarvopayoge)— to retain, to save
Kommentar: शिषोसर्वोपयोगे यौ शेषयेत् शेषतीत्युभे । लुङ्यभावादङोशेषीत् ( ' अशेषीत् ' इत्यस्य आयुक्तता दैवव्याख्याने पुरुषकारे एव उक्ता - ' अत्र अशेषीत् इति अयुक्तम् । ' शिषिम् पिषिम् ' इति अनिट्कारिकाप्रामाण्यात् शिषिमात्रस्य अनिट्त्वेन ' शल इगुपधात्..' (3.1.45) इति क्से सति ' अशिक्षत् ' इत्येव युक्तत्वात् इति । ) शिनष्टीति विशेषणे ' (श्लो. 178 - 179) इति देवः । ' अयं विपूर्वोतिशये वर्तते ' इति कौमुदी ।
तप्tap#10.0350ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
दाहे(dāhe)— to become hot, to glow, to burn, to be jealous
Kommentar: सन्तापेर्थे तपेत् दाहे तापयेत् तपते तपेत् ' (श्लो. 131) इति देवः ।
तृप्tṛp#10.0351ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
तृप्तौ सन्दीपने प्रीणने च(tṛptau sandīpane prīṇane ca)— to be satisfied, to be happy to satisfy, to make happy
Kommentar: सन्दीपने ' इति क्षीरस्वामी । ' प्रीणने ' इति कविकल्पद्रुमे । ' तृप्तावन्यतरस्यां णौ स्यातां तर्पति तर्पयेत् ' (श्लो. 133) इति देवः ।
छृद्chṛd#10.0352ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सन्दीपने(sandīpane)— to ignite, to set on fire
Kommentar: ' छृद ' इति केचित् । ' चृप छृप दृप सन्दीपने । चर्पयति, छर्पयति ' इति कौमुदी । ' छृदी सन्दीपने वा णौ छर्दयेच्छर्दतीत्युभे । छृन्ते छणत्तीति पदे दीप्तिदेवनयोः श्नमि ' (श्लो. 115) इति देवः ।
चृप्cṛp#10.0353ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सन्दीपने(sandīpane)— to ignite, to set on fire
छृप्chṛp#10.0354ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सन्दीपने(sandīpane)— to ignite, to set on fire
तृप्tṛp#10.0355ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
दीपने सन्दीपने(dīpane sandīpane)— to glow, to shine
दृप्dṛp#10.0356ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सन्दीपने(sandīpane)— to ignite, to set on fire
दृभ्dṛbh#10.0357ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भये(bhaye)— to relate, to give reference, to be afraid
Kommentar: दृभी भये विभाषा णौ स्यातां दर्भति दर्भयेत् ' (श्लो. 141) - देवः ।
दृभ्dṛbh#10.0358ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सन्दर्भे(sandarbhe)— to relate, to give reference
Kommentar: ' दृभी भये विभाषा णौ स्यातां दर्भति दर्भयेत् । अनीदितश्च सन्दर्भे दृभति ग्रन्थः ईदितः ' (श्लो. 141 - 142) - देवः ।
लट्laṭ#10.0359ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk, to shine, to glow
श्रथ्śrath#10.0360ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
मोक्षणे हिंसायां च(mokṣaṇe hiṃsāyāṃ ca)— to set free, to leave, to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: ' हिंसायाम् ' इति केचित् । ' दौर्बल्ये श्रथयेत् प्रयत्नविषये स्याच्छ्राथयेत् मोक्षणे । यौ तु श्राथयति श्रथत्यपि च वा णौ श्रन्थयेत् श्रन्थति । सन्दर्भे श्नि विमोचनार्थविषये श्रथ्नात्यथ श्रन्थते, शैथिल्ये.. ' (श्लो. 101) - देवः ।
मीmī#10.0361ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: गतौ मनने ' इति क्षीरस्वामी । ' मीञो मीनाति मीनीते हिंसायां मीयते ङितः । मिनोति मिनुते स्वादेः , गतौ मयति माययेत् ' (श्लो. 16 - 17) इति देवः ।
ग्रन्थ्granth#10.0362ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
बन्धने(bandhane)— to tie, to bind
Kommentar: ' ग्रन्थ ' इति पाठः युक्तः इति कृदन्तरूपमाला । तथा हि - ' चुरादौ ग्रन्थ बन्धने, ग्रन्थ सन्दर्भे इति द्वौ धातू आधृषीयौ पठ्येते । देवश्लोकात् पुरुषकारवाक्यात् च ' ग्रथ बन्धने ' इति पाठः एव साधुः इति प्रतिभाति । अतः एव धातुकाव्यव्याख्याने (3.50) नारायणभट्टेनापि ग्रथ बन्धने इत्येव अनुवादः क्रियते । तेन सिद्धान्तकौमुद्यादिषु दृष्टः ग्रन्थ बन्धने इति पाठः अयुक्तः इति गम्यते । ' तथा हि देवः - ग्रथ्नातीति तु सन्दर्भे ग्रन्थयेत् ग्रन्थतीति यौ । कौटिल्ये ग्रन्थते ग्रन्थे: ग्राथयेत् ग्रथति ग्रथे: ' (श्लो. 17) - देवः ।
शीक्śīk#10.0363ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आमर्षणे(āmarṣaṇe)— to touch, to be quiet, to tolerate, to suffer
Kommentar: ' सेके आमर्षे च ' इति वोपदेवप्रभृतयः । तत्तु ' शीकृ सेचने ' इति भ्वादिधातोः सम्पद्यत इति व्यर्थमेव । ' मर्षणे शीकयेत् शीकेत् सेचने शपि शीकते ' (श्लो. 42) इति देवः ।
चीक्cīk#10.0364ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आमर्षणे(āmarṣaṇe)— to tolerate, to suffer, to be eager, to be hasty, to be intolerant
अर्द्ard#10.0365ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to detroy, to irritate, to cause pain
Kommentar: (स्वरितेत्) ' अर्दयेदर्दतेर्देद्यौ हिंसनेर्दति याचने ' (श्लो. 103) इति देवः ।
हिंस्hiṃs#10.0366ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill, to destroy, to irritate, to cause pain
अर्ह्arh#10.0367ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पूजायाम्(pūjāyām)— to be worthty, to be eligible, to have merit
Kommentar: पूजनेर्हति चार्हयेत् ' (श्लो. 197) इति देवः ।
सद्sad#10.0368ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पद्यर्थे(padyarthe)— to attack, to climb, to go
Kommentar: णिजभावे अनिट् अयं धातुः।
शुन्ध्śundh#10.0369ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
शौचकर्मणि(śaucakarmaṇi)— to cleanse, to purify
Kommentar: शौचकरणे ' इति क्षीरस्वामी । ' शुन्ध्येत् शुन्धते शुन्धेद् यौ वा णौ शौचकर्मणि ' (श्लो. 117) - देवः ।
छद्chad#10.0370ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
अपवारणे(apavāraṇe)— to remove, to get rid of, to hide, to keep out of sight
Kommentar: स्वरितेत् । ' बलीभवति प्राणीभवति अपवारयति वा इत्यर्थः ' - कौमुदी । ' यौ वा णावपवारणे छदत इत्येकं , द्वितीयं छदेत्, (छदन्) अन्यत् छादयति, छदेदिति पुनः स्यादूर्जनेर्थे मितः । यस्तु च्छन्दयतीति णौ नुमि पदं तत् संवृताविष्यते ' (श्लो. 113) इति देवः ।
जुष्juṣ#10.0371ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
परितर्कणे परितर्पणे च(paritarkaṇe paritarpaṇe ca)— to think, to wish, to kill, to destroy, to guess, to make happy, to satisfy, to be satisfied
Kommentar: परितर्कणम् ऊहः हिंसा वा । ' परितर्पणे ' इत्यन्ये । परितर्पणं परितृप्तिक्रिया । ' जोषयेज्जोषतीत्येते युजादेः परितर्कणे । प्रीतिसेवनयोः इष्टं तुदादेर्जुषते पदम् ' (श्लो. 180 - 181) इति देवः ।
धूdhū#10.0372ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
कम्पने(kampane)— to shake, to move, to decorate
Kommentar: धूनयति धवति धवते, धुनोति धुनुते, धुनाति च धुनीते । धूनोति धूनुति स्युः पदानि कम्पे, विधूनने धुवति ' (श्लो. 26) इति देवः ।
प्रीprī#10.0373ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
तर्पणे कान्तौ च(tarpaṇe kāntau ca)— to love, to satisfy, to desire, to wish, to be radiant
Kommentar: प्रीङ् प्रीतौ प्रीयतेप्रीणात् प्रीणीते तर्पणे ञितः । अणौ यौ ञित्त्व - साफल्यात् प्रीणयेत् प्रयते प्रयेत् ' (श्लो. 19 - 20) - देवः ।
श्रन्थ्śranth#10.0374ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सन्दर्भे(sandarbhe)— to compose, to order, to intertwine
ग्रन्थ्granth#10.0375ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सन्दर्भे(sandarbhe)— to refer, to reference
Kommentar: ' ग्रथ्नातीति तु सन्दर्भे ग्रन्थयेत् ग्रन्थतीति यौ । कौटिल्ये ग्रन्थते ग्रन्थे: ग्राथयेत् ग्रथति ग्रथे: ' (श्लो. 97) - देवः ।
आप्āp#10.0376ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
लम्भने(lambhane)— to obtain, to get, to receive
Kommentar: ' आपयत्यापतीत्यापेः यौ वा णौ लम्भने पदे । व्याप्त्यर्थस्यास्य तु स्वादेराप्नोतीति पदं भवेत् ' (श्लो. 137) इति देवः ।
तन्tan#10.0377ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
श्रद्धोपकरणयोः(śraddhopakaraṇayoḥ)— to believe, to have faith, to provide shelter, to help, to sound, to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: उपसर्गाच्च दैर्घ्ये ' । ' चन श्रद्धोपहननयोः ' इत्येके । चानयति - चनति । ' श्रद्धोपकरणार्थस्य तनेस्तनति तानयेत् ' (श्लो. 127) इति देवः ।
चन्can#10.0378ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
श्रद्धोपहननयोः(śraddhopahananayoḥ)— to believe, to have faith, to provide shelter, to help, to sound, to kill, to destroy, to hurt
वद्vad#10.0379ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सन्देशवचने(sandeśavacane)— to inform,to communicate,to speak,to tell,to describe,to utter, to read
Kommentar: स्वरितेत् । अनुदात्तेदित्येके । ' सन्देशने ' इति क्षीरस्वामी मैत्रेयः च । ' भाषणे ' इति हेमचन्द्रजैनकातन्त्रादयः । ' वाक्संदेशयोः ' इति वोपदेवः । ' वचने च इति द्रुमे ' इति धातुकाव्यव्याख्या । (3.51) ' अयम् आत्मनेपदी ' इति शाकटायनः । ' व्यक्तवाचि वदेद्वा णौ वादयेद्वदते वदेत् ' (श्लो. 109) इति देवः ।
वच्vac#10.0380ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
परिभाषणे(paribhāṣaṇe)— to inform,to communicate,to speak,to tell,to describe,to utter, to read
Kommentar: ' सन्देशने च ' इति कातन्त्रहेरम्भादयः । ' वक्तीति भाषणे वा णौ वाचयेद्वचतीति वा ' (श्लो. 51) इति देवः ।
मान्mān#10.0381ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पूजायाम्(pūjāyām)— to respect, to believe
Kommentar: स्तम्भे तु मानयते ' इति कौमुदी । ' पूजायां मानायेन्मानेद्यौ मीमांसेत तङ्सनोः ' (श्लो. 126) इति देवः ।
भूbhū#10.0382ātmanepadaseṭsakarmakaS. 106
प्राप्तौ(prāptau)— to obtain, to receive, to get, to think
Kommentar: सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि । भवते शपि तत्रैव भावयत्यवकल्कने ' (श्लो. 3) इति देवः ।
गर्ह्garh#10.0383ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
विनिन्दने(vinindane)— to blame, to criticize
Kommentar: ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते तत्रानदन्ताद् गृहेः भूवादेः शपि गर्हते, श्नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च । गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् तथा गर्हयेत् भूवादेः शपि कृत्सनार्थविषये गर्हेर्भवेत् गर्हते ' (श्लो. 194) - देवः ।
मार्ग्mārg#10.0384ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
अन्वेषणे(anveṣaṇe)— to investigate, to search, to cleanse, to purify
Kommentar: ' अन्वेषणेर्थे मृगयेत णौ यौ मार्गेर्भवेन्मार्गति मार्गयेच्च ' (श्लो. 44) इति देवः ।
कण्ठ्kaṇṭh#10.0385ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
शोके(śoke)— to be excited, to mourn, to grieve
Kommentar: उत्पूर्वोयम् उत्कण्ठायाम् ' इति कौमुदी । ' अथ कण्ठते । शोके स्यात् कण्ठयेत् कण्ठेत्, कठे स्यात् कृच्छ्रजीवने ' (श्लो. 79) इति देवः ।
मृज्mṛj#10.0386ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
शौचालङ्कारयोः(śaucālaṅkārayoḥ)— to cleanse, to purify, to to decorate
Kommentar: शौचालङ्कारयोर्वा णौ मृजेर्मार्जति मार्जयेत् ' (श्लो. 60) इति देवः । ' मृजूष् ' इति क्षीरस्वामी ।
मृष्mṛṣ#10.0387ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
तितिक्षायाम्(titikṣāyām)— to tolerate
Kommentar: स्वरितेत् ' इति कौमुदी । ' क्षमायां यौ मर्षेन्मर्षेत मर्षयेत् ' (श्लो. 173) इति देवः ।
धृष्dhṛṣ#10.0388ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
प्रसहने(prasahane)— to conquer, to win, to be eager, to be afraid
Kommentar: धृषेः प्रसहने यौ स्तां धर्षयेद्धर्षतीत्युभे ' (श्लो. 181) - देवः ।
कथkatha#10.0389ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
वाक्यप्रबन्धे(vākyaprabandhe)— to speak, to tell, to state, to explain, to narrate
Kommentar: अदन्तः ।
वरvara#10.0390ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
ईप्सायाम्(īpsāyām)— to wish, to desire, to hope
Kommentar: अदन्तः ।
गणgaṇa#10.0391ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सङ्ख्याने(saṅkhyāne)— to count, to enumerate
Kommentar: अदन्तः ।
शठśaṭha#10.0392ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सम्यगवभाषणे(samyagavabhāṣaṇe)— to ill-speak, to abuse, to tell lies, to keep quiet
Kommentar: अदन्तः । ' शठयेत् श्वठयेदेते द्वे सम्यगवभाषणे ' (श्लो. 81) इति देवः । ' सम्यगाभाषणे सम्यग्वचनक्रियायामिति क्षीरस्वामी ' इति पुरुषकारः । क्षीरतरङ्गिण्यां तु ' असम्यगाभाषणे ' इत्येव दृश्यते । ' सम्यगाभाषणे ' इति दुर्गः । ' सम्यग्भाषणे ' इति शाकटायनः ।
श्वठśvaṭha#10.0393ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सम्यगवभाषणे(samyagavabhāṣaṇe)— to ill-speak, to abuse, to tell lies, to keep quiet
Kommentar: अदन्तः । ' शठयेत् श्वठयेदेते द्वे सम्यगवभाषणे ' (श्लो. 81) इति देवः । ' सम्यगाभाषणे सम्यग्वचनक्रियायामिति क्षीरस्वामी ' इति पुरुषकारः । क्षीरतरङ्गिण्यां तु ' असम्यगाभाषणे ' इत्येव दृश्यते । ' सम्यगाभाषणे ' इति दुर्गः । ' सम्यग्भाषणे ' इति शाकटायनः ।
पठpaṭha#10.0394ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
ग्रन्थे वेष्टने च(granthe veṣṭane ca)— to clothe, to knead, to cover, to make parts
Kommentar: अदन्तः । ' वेष्टने ' इति क्षीरस्वामी । ' भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत् ' (श्लो. 76) - देवः ।
वठvaṭha#10.0395ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
ग्रन्थे(granthe)— to tie, to join
Kommentar: अदन्तः । ' वेष्टे भागे च ' इति वोपदेवः । ' वेष्टने इत्येके ' इति धातुकाव्यव्याख्याने । (3.54) ' वेष्टने इति क्षीरस्वामी ' इति मा.धा.वृत्तौ उक्तम् । क्षीरतरङ्गिण्यां तु ' वट ग्रन्थे ग्रन्थो वेष्टनम् ' इत्येव दृश्यते । ' णावदन्ताद्वेटेर्ग्रन्थे वटयेद् वेष्टने वटेत् ' (श्लो. 77) इति देवः ।
रहraha#10.0396ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
त्यागे(tyāge)— to leave, to abandon
Kommentar: अदन्तः । ' रहयेत् रहति त्यागे गतौ रंहेस्तु रंहति ' (श्लो. 195) - देवः ।
रंह्raṃh#10.0397ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
गतौ(gatau)— to go
स्तनstana#10.0398ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
देवशब्दे(devaśabde)— to have thunderstorm, to have cloud collision
Kommentar: अदन्तः । देवशब्दः पर्जन्यगर्जनम् । ' शब्दे च देवशब्दे च स्तनति स्तनयेत्क्रमात् ' (श्लो. 127) - देवः ।
गदgada#10.0399ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
देवशब्दे(devaśabde)— to have thunderstorm, to have cloud collision
Kommentar: अदन्तः । देवशब्दः = पर्जन्यध्वनिः । ' णौ देवशब्दे गदयेत्, व्यक्तवाचि गदेच्छपि ' (श्लो. 110) इति देवः । ' केचित् तु ' गदी ' इति ईदितं धातुं पठन्ति । शाकटयनोपि एवमेव इत्यादिकं सर्वं पुरुषकारादिषु द्रष्टव्यम् ' इति कृदन्तरूपमाला ।
पतpata#10.0400ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
गतौ(gatau)— to fall down, to go down, to descend, to go
Kommentar: अदन्तः । ' गत्यर्थे पतयेत् पतेत् ' (श्लो. 95) इति देवः ।
पषpaṣa#10.0401ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
गतौ(gatau)— to go
Kommentar: अदन्तः । ' पष अनुपसर्गात् । गतौ इत्येव । पषयति ' इति सिद्धान्तकौमुदी । ' भ्वादेश्चुरादेश्चानुपसर्गस्य पषेः णिच्यदन्तत्वविधिः ... ' इत्येके । ' पशोनुपसर्गात् ' इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः । ' अनुपसर्गात् ' इति कथनात् सोपसर्गे न णिच् । ' प्रपषति ' इति उदाहरणम् । उपसर्गाभावे तु णिच् अदन्तता च ।
स्वरsvara#10.0402ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आक्षेपे(ākṣepe)— to sound, to blame, to insult, to object
Kommentar: अदन्तः ।
रचraca#10.0403ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
प्रतियत्ने(pratiyatne)— to create, to craft, to compose
Kommentar: अदन्तः ।
कलkala#10.0404ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
गतौ सङ्ख्याने च(gatau saṅkhyāne ca)— to go, to count, to enumerate
Kommentar: अदन्तः । ' कलेः कालयति क्षेपे, गतिसङ्ख्यानयोर्द्वयोः । कलयेद्, शब्दसङ्ख्यानविषये कलते शपि ' (श्लो. 155) इति देवः ।
चहcaha#10.0405ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
परिकल्कने(parikalkane)— to grind
Kommentar: अदन्तः । परिकल्कनम् दम्भः शाठ्यं च ।
महmaha#10.0406ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पूजायाम्(pūjāyām)— to worship, to pray, to honor, to respect
Kommentar: अदन्तः । ' महयेत् महतीत्येते पूजायां णौ शपि क्रमात् ' (श्लो. 196) - देवः ।
सारsāra#10.0407ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
दौर्बल्ये(daurbalye)— to be weak
Kommentar: अदन्तः ।
कृपkṛpa#10.0408ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
दौर्बल्ये(daurbalye)— to be weak
Kommentar: अदन्तः । ' कल्पते शपि सामर्थ्ये कल्पयत्यवकल्कने । अदन्तस्य कृपेर्णौ तु दौर्बल्ये कृपयेदिति ' (श्लो. 135) इति देवः ।
श्रथśratha#10.0409ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
दौर्बल्ये(daurbalye)— to be weak
Kommentar: अदन्तः ।
स्पृहspṛha#10.0410ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
ईप्सायाम्(īpsāyām)— to desire, to wish
Kommentar: अदन्तः । आप्तुमिच्छा ईप्सा ।
भामbhāma#10.0411ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
क्रोधे(krodhe)— to reject, to be angry
Kommentar: अदन्तः । ' भामेर्भामयति क्रोधे तत्रैव शपि भामते ' (श्लो. 149) इति देवः ।
सूचsūca#10.0412ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पैशुन्ये(paiśunye)— to indicate, to do favor, to explain, to point mistakes
Kommentar: अदन्तः । पिशुनः दुर्जनः । तस्य कर्म पैशुन्यम् ।
खेटkheṭa#10.0413ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भक्षणे(bhakṣaṇe)— to eat
Kommentar: अदन्तः । ' खोट ' इत्यन्ये । ' खोड ' इति तृतीयान्तं केचित् पठन्ति ।
खेड्kheḍ#10.0414ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भक्षणे(bhakṣaṇe)— to eat
खोटkhoṭa#10.0415ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भक्षणे(bhakṣaṇe)— to eat
क्षोटkṣoṭa#10.0416ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
क्षेपे(kṣepe)— to project, to throw
Kommentar: अदन्तः । ' क्षये ' इति धातुकाव्ये (3.55) पाठः ।
गोमgoma#10.0417ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
उपलेपने(upalepane)— to coat, to put a layer
Kommentar: अदन्तः ।
कुमारkumāra#10.0418ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
क्रीडायाम्(krīḍāyām)— to play like a child
Kommentar: अदन्तः ।
शीलśīla#10.0419ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
उपधारणे(upadhāraṇe)— to wear, to recognize
Kommentar: अदन्तः । उपधारणम् अभ्यासः । ' समाधौ शीलतीति स्यात् शीलयत्युपधारणे ' (श्लो. 154) - देवः ।
सामsāma#10.0420ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सान्त्वप्रयोगे(sāntvaprayoge)— to consolidate, to make happy, to pacify
Kommentar: साम सान्त्वने इत्यतीतस्य तु असीषमत् ' इति कौमुदी । अस्मिन् विषये तत्त्वबोधिनी वदति - “ अयं धातुः इतः प्राक् मूलपुस्तके कुत्रापि न दृष्टः । पुस्तकान्तरेषु मृग्यः । केचित् तु साम सान्त्वने इत्यस्य क्वाप्यपठितत्वेपि षान्त्व सामप्रयोगे इति प्राक् पठितमेव । तत्र च षान्त्व सामेति धातुद्वयं प्रयोगे वर्तते । प्रयोगश्च सान्त्वप्रयोगपरः । स च सान्त्वनमेव इत्येवं ग्रन्थकाराशयं वर्णयित्वा स्थितस्य गतिं समर्थयन्ते “ इति । ' सान्त्वप्रयोगः - अकटुभाषणम् ' इति बालमनोरमा । ' सान्त्वने इति क्षीरस्वामी ' इति माधवः । तरङ्गिण्यां तु ' सान्त्वनं = प्रीणनम् ' इत्येव दृश्यते । चान्द्रमते ' सान्त्वप्रयोगे ' इति च तत्रोक्तम् । तदा तु (चान्द्रमते) ' असीसमत् ' ।
वेलvela#10.0421ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
कालोपदेशे(kālopadeśe)— to measure time, to preach, to explain on time
Kommentar: अदन्तः । ' काल इति पृथग्धातुरित्येके । कालयति ' इति कौमुदी ।
कालkāla#10.0422ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
कालोपदेशे(kālopadeśe)— to measure time, to preach, to explain on time
पल्पूलpalpūla#10.0423ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
लवनवपनयोः(lavanavapanayoḥ)— to cut, to purify, to cleanse, to drop
Kommentar: अदन्तः । " पल्पूलनं शोधनद्रव्यम् ' इति ' नास्य पल्पूलनेन वासः पल्पूलयेयुः " इति भाष्यम् इति मा.धा.वृत्तिः । ' पल्यूल ' इति केचित् ।
वातvāta#10.0424ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सुखसेवनयोः(sukhasevanayoḥ)— to be happy, to rejoice, to serve, to love to go
Kommentar: अदन्तः । ' गतिसुखसेवनेषु ' इत्येके । ' गतौ ' इत्यन्ये ।
गवेषgaveṣa#10.0425ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
मार्गणे(mārgaṇe)— to search, to investigate, to find
Kommentar: अदन्तः ।
वासvāsa#10.0426ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
उपसेवायाम्(upasevāyām)— to make someone stay, to make something fragrant, to burn incense sticks
Kommentar: अदन्तः । वस्यति स्तम्भने वस्ते छादने वासयेद्वसेत् । निवासे वासयेत् स्नेहे वासयत्युपसेवने । (श्लो. 187- 188) ( वसेन्निवासे वसयेच्च वस्ते त्वाच्छादने स्तम्भन एव वस्येत् । निवासयत्याच्छदने निवासेः आसेवने वासयतीति वासे ॥) इति देवः ।
निवासnivāsa#10.0427ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आच्छादने(ācchādane)— to cover, to surround
Kommentar: अदन्तः ।
भाजbhāja#10.0428ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पृथक्कर्मणि(pṛthakkarmaṇi)— to cut into pieces
Kommentar: अदन्तः । ' आमर्दे तु भनक्ति भाजयति णौ भाजेः पृथक्कर्मणि ' (श्लो.65) इति देवः ।
सभाजsabhāja#10.0429ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
प्रीतिदर्शनयोः प्रीतिसेवनयोः च(prītidarśanayoḥ prītisevanayoḥ ca)— to love, to show affection, to serve, to see
Kommentar: अदन्तः ।
ऊनūna#10.0430ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
परिहाणे(parihāṇe)— to reduce, to shorten
Kommentar: अदन्तः । परिहाणं - न्यूनीभावः ।
ध्वनdhvana#10.0431ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
शब्दे(śabde)— to sound
Kommentar: अदन्तः । ' ध्वनयेदित्यदन्तस्य ध्वनेः शब्दे ध्वनेत् शपि ' (श्लो. 126) इति देवः ।
कूटkūṭa#10.0432ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
परितापे परिदाहे च(paritāpe paridāhe ca)— to irritate, to cause pain, to set on fire, to make something burn
Kommentar: अदन्तः । ' परिदाहे ' इत्यन्ये । ' कूटयेताप्रसादे णौ, कुटेर्दाहे तु कूटयेत् ' (श्लो. 75) इति देवः ।
सङ्केतsaṅketa#10.0433ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आमन्त्रणे(āmantraṇe)— to invite, to call, to sign
Kommentar: अदन्तः ।
ग्रामgrāma#10.0434ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आमन्त्रणे(āmantraṇe)— to invite, to call, to sign, to speak intelligently
Kommentar: अदन्तः ।
कुणkuṇa#10.0435ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आमन्त्रणे(āmantraṇe)— to invite, to call, to sign, to speak intelligently
Kommentar: अदन्तः । ' आमन्त्रणे तु कुणयेच्छब्दे चोपकृतौ कुणेत् ' (श्लो. 93) इति देवः ।
गुणguṇa#10.0436ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आमन्त्रणे(āmantraṇe)— to invite, to call, to sign, to speak intelligently
Kommentar: अदन्तः । पाठान्तरम् - केत श्रावणे निमन्त्रणे च । केतयति । निकेतयति । कुण गुण च आमन्त्रणे । चकारात् केतति - कौमुदी ।
केतketa#10.0437ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
श्रावणे आमन्त्रणे च(śrāvaṇe āmantraṇe ca)— to call, to invite, to hear
Kommentar: अदन्तः । ' कूट ' इत्यस्य पाठान्तरमिदम् । श्रावणम् समयोद्घोषणम् । निमन्त्रणम् आज्ञा ।
कूण्kūṇ#10.0438ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सङ्कोचने(saṅkocane)— to contract, to shrink
Kommentar: अदन्तः ।
स्तेनstena#10.0439ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
चौर्ये(caurye)— to steal
Kommentar: अदन्तः ।
पदpada#10.0440ātmanepadaseṭsakarmakaS. 106
गतौ(gatau)— to go, to change places
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः ( गर्वधातुपर्यन्ताः आत्मनेपदिनः ) । ' श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ ' (श्लो. 109) इति देवः ।
गृहgṛha#10.0441ātmanepadaseṭsakarmakaS. 106
ग्रहणे(grahaṇe)— to take, to accept
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः । ' ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते, तत्रानदन्ताद् गृहेः भूवादेः शपि गर्हते, श्नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च । गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् तथा गर्हयेद् भूवादेः शपि कुत्सनार्थविषये गर्हेर्भवेद् गर्हते ' (श्लो. 194) इति देवः ।
मृगmṛga#10.0442ātmanepadaseṭsakarmakaS. 106
अन्वेषणे(anveṣaṇe)— to investigate, to search, to prey, to kill an animal
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः । ' अन्वेषणेर्थे मृगयेत णौ यो मार्गेर्भवेन्मार्गति मार्गयेच्च ' (श्लो. 44) इति देवः ।
कुहkuha#10.0443ātmanepadaseṭsakarmakaS. 106
विस्मापने(vismāpane)— to show miracle
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः ।
शूरśūra#10.0444ātmanepadaseṭsakarmakaS. 106
विक्रान्तौ(vikrāntau)— to be powerful, to be courageous, to be brave, to have victory
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः । ' शूरयेतेति विक्रान्तौ, शूर्यते स्तम्भहिंसयोः ' (श्लो. 151) इति देवः ।
वीरvīra#10.0445ātmanepadaseṭsakarmakaS. 106
विक्रान्तौ(vikrāntau)— to be powerful, to be courageous, to be brave, to have victory
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः ।
स्थूलsthūla#10.0446ātmanepadaseṭakarmakaS. 106
परिबृहणे(paribṛhaṇe)— to become fat, to become obese, to gain weight, to be healthy
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः ।
अर्थartha#10.0447ātmanepadaseṭsakarmakaS. 106
उपयाच्ञायाम्(upayācñāyām)— to beg, to request
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः ।
सत्रsatra#10.0448ātmanepadaseṭakarmakaS. 106
सन्तानक्रियायाम्(santānakriyāyām)— to spread, to extend, to contact, to be connected
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः ।
गर्वgarva#10.0449ātmanepadaseṭakarmakaS. 106
माने(māne)— to boast, to be egoistic, to be proud
Kommentar: अदन्तः । आवर्गीयः । ' माने गर्वयते दर्पे गर्वतीति भवेच्छपि ' (श्लो. 161) इति देवः ।
सूत्रsūtra#10.0450ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
वेष्टने विमोचने ग्रन्थने च(veṣṭane vimocane granthane ca)— to put in thread, to cover with thread
Kommentar: अदन्तः । " अन्ये तु विमोचने इति पठन्तः ' विमोचनं मोचनाभावः ' इति । ग्रन्थनमित्यपरे " इति मा.धा. वृत्तिः ।
मूत्रmūtra#10.0451ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
प्रस्रवणे(prasravaṇe)— to urinate
Kommentar: अदन्तः ।
रूक्षrūkṣa#10.0452ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
पारुष्ये(pāruṣye)— to become hard, to become dry, to speak harshly, to be dull
Kommentar: अदन्तः । मा.धा.वृत्तौ ' रूक्षति इति शपि ' इति दर्शनात् भ्वादौ ' रूक्ष ' इति धातुः पूर्वं स्यात्, अधुना भ्रष्टः इति ज्ञायते ।
पारpāra#10.0453ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
कर्मसमाप्तौ(karmasamāptau)— to end, to complete
Kommentar: अदन्तः ।
तीरtīra#10.0454ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
कर्मसमाप्तौ(karmasamāptau)— to end, to complete
Kommentar: अदन्तः ।
पुटpuṭa#10.0455ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
संसर्गे(saṃsarge)— to come in contact, to embrace, to hug, to join, to lock in
Kommentar: अदन्तः । ' भाषासंसर्गसंश्लेषे पोटयेत् पुटयेत् पुटेत् ' (श्लो. 75) इति देवः ।
कत्रkatra#10.0456ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
शैथिल्ये(śaithilye)— to loosen, to leave, to abandon
Kommentar: अदन्तः । ' कर्त ' इत्यप्येके ।
कर्त्kart#10.0457ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
शैथिल्ये(śaithilye)— to loosen, to leave, to abandon
वल्कvalka#10.0458ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
दर्शने(darśane)— to see
Kommentar: अदन्तः । ' बष्क ' इति मा.धा.वृत्तौ पाठः ।
चित्रcitra#10.0459ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
चित्रीकरणे(citrīkaraṇe)— to paint, to draw, to create a portrait
Kommentar: अदन्तः । ' आलेख्यकरणे ' इत्यर्थः । कदाचिद्दर्शने । ' चित्र ' इत्ययमद्भूतदर्शने णिचं लभते । कदाचिद्दर्शने इत्यस्य विवरणम् अद्भूतदर्शने इति ' इति बालमनोरमा । चित्रयति - सिद्धान्तकौमुदी ।
अंसaṃsa#10.0460ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
समाघाते(samāghāte)— to kill, to destroy, to hurt
Kommentar: अदन्तः ।
वटvaṭa#10.0461ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
विभाजने(vibhājane)— to divide, to separate, to split, to isolate, to partition
Kommentar: अदन्तः । ' वटि ' इत्येके । वण्टयति । ' णावदन्ताद्वटेर्ग्रन्थे वटयेद् वेष्टने वटेत् ' (श्लो. 77) इति देवः ।
छुट्chuṭ#10.0462ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
छेदने(chedane)— to cut, to strike
लजlaja#10.0463ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
प्रकाशने(prakāśane)— to appear, to be clear
Kommentar: अदन्तः । ' लजि ' इत्येके । लञ्जयति । ' प्रकाशे लजयेद् , व्रीडे लज्जते लजते पदे ' (श्लो. 68) - देवः ।
वण्ट्vaṇṭ#10.0464ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
प्रकाशने(prakāśane)— to appear, to be clear
लञ्ज्lañj#10.0465ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
प्रकाशने(prakāśane)— to appear, to be clear
मिश्रmiśra#10.0466ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
सम्पर्के(samparke)— to mix, to add together, to combine
Kommentar: अदन्तः ।
सङ्ग्रामsaṅgrāma#10.0467ātmanepadaseṭakarmakaS. 106
युद्धे(yuddhe)— to have war, to fight
Kommentar: अदन्तः ।
स्तोमstoma#10.0468ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
श्लाघायाम्(ślāghāyām)— to praise, to boast, to cheer
Kommentar: अदन्तः ।
छिद्रchidra#10.0469ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
कर्णभेदने(karṇabhedane)— to pierce ears
Kommentar: अदन्तः । ' करणभेदने ' इत्यन्ये । ' कर्ण ' इति धात्वन्तरम् इति अन्ये ।
कर्णkarṇa#10.0470ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भेदने(bhedane)— to pierce ears
अन्धandha#10.0471ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
दृष्ट्युपघाते(dṛṣṭyupaghāte)— to be blind, to lose vision
Kommentar: अदन्तः । ' उपसंहारे ' इत्येके ।
दण्डdaṇḍa#10.0472ubhayapadaseṭdvikarmakaS. 106
दण्डनिपाते(daṇḍanipāte)— to punish, to fine
Kommentar: अदन्तः ।
अङ्कaṅka#10.0473ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पदे लक्षणे च(pade lakṣaṇe ca)— to mark, to count, to roam around, to limp, to take in lap
Kommentar: अदन्तः । ' अङ्क लक्षण इत्यस्य भवेदङ्कयतीति णौ ' (श्लो. 41) इति देवः ।
अङ्गaṅga#10.0474ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
पदे लक्षणे च(pade lakṣaṇe ca)— to mark, to count, to roam around, to limp, to take in lap
Kommentar: अदन्तः ।
सुखsukha#10.0475ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
तत्क्रियायाम्(tatkriyāyām)— to make happy, to be happy
Kommentar: “ प्रातिपदिकात् धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च ' (ग.सू. चुरादौ) इत्यस्य विवरणरूपोयं धातुः । सुखदुःखशब्दयोः ' तत् करोति, तदाचष्टे, तेनाक्रामति ' (ग.सू.चुरादौ) इत्येतेषु अर्थेषु ' णिच् ' भवति । ' सनाद्यन्ताः धातवः ' (3.1.32) इति धातुसंज्ञा “ इति कृदन्तरूपमाला । “ प्रातिपदिकात् धात्वर्थे …' इत्येव सिद्धे अनयोः पाठः सोपसर्गात् प्रत्ययार्थम् इत्येके । सुखदुःखाभ्यां तत्क्रियायामेव णिच् स्यात् , न तु आचष्टे इत्यस्मिन्नर्थे इत्येतदर्थः पाठः इत्यन्ये “ इति तत्त्वबोधिनी । अत्र तत्क्रिया = सुखनम् । सुखानुकूलः - व्यापारः । ' तत्क्रिया = तदनुभवः ' इति धातुकाव्यव्याख्याने ।(3.62)
दुःखduḥkha#10.0476ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
तत्क्रियायाम्(tatkriyāyām)— to make sad, to be sad
Kommentar: अदन्तः । ( ' तत्क्रिया ' इति पदस्य ' सुख ' धातौ यादृशं विवरणं तादृशमेव अत्रापि ।)
रसrasa#10.0477ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आस्वादनस्नेहनयोः(āsvādanasnehanayoḥ)— to tastem to love, to have affection
Kommentar: अदन्तः । ' शब्दे शपि रसेत् स्नेहास्वादयो रसायेद्रसेः ' (श्लो. 193) इति देवः ।
व्ययvyaya#10.0478ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
वित्तसमुत्सर्गे(vittasamutsarge)— to spend, to expense
Kommentar: अदन्तः । ' वित्तत्यागे व्यययति व्ययति व्ययते गतौ ' (श्लो. 150) इति देवः ।
रूपrūpa#10.0479ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
रूपक्रियायाम्(rūpakriyāyām)— to create a shape, to formulate, to create a mental picture
Kommentar: अदन्तः । रूपस्य दर्शनं करणं वा रूपक्रिया । रूपक्रिया = राजमुद्रादिरूपस्य करणम् ।
छेदcheda#10.0480ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
द्वैधीकरणे(dvaidhīkaraṇe)— to cut
Kommentar: अदन्तः ।
छदchada#10.0481ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
अपवारणे(apavāraṇe)— to remove, to hide, to conceal
Kommentar: अदन्तः । ' यौ वा णौ अपवारणे छदत इत्येकम्, द्वितीयं छदेत्, ( छदन्) अन्यत् छादयति, छदेदिति पुनः स्यादूर्जनेर्थे मितः । यस्तु च्छन्दयतीति णौ नुमि पदं तत् संवृताविष्यते ' (श्लो. 113) इति देवः ।
लाभlābha#10.0482ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
प्रेरणे(preraṇe)— to inspire
Kommentar: अदन्तः । ' प्रेरणे लाभयेल्लाभे प्राप्यर्थे लभते शपि ' (श्लो. 146) इति देवः ।
व्रणvraṇa#10.0483ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
गात्रविचूर्णने(gātravicūrṇane)— to attack, to hurt, to damage someone, to wound
Kommentar: अदन्तः । ' व्रणेच्छब्दार्थविषये व्रणयेद् गात्रचूर्णने ' (श्लो. 93) इति देवः ।
वर्णvarṇa#10.0484ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु(varṇakriyāvistāraguṇavacaneṣu)— to explain, to elaborate, to spread, to praise, to glow, to shine
Kommentar: अदन्तः । वर्णक्रिया वर्णकरणम् । सुवर्णं वर्णयति । कथां वर्णयति । विस्तृणाति इत्यर्थः । हरिं वर्णयति । स्तौतीत्यर्थः । ' रागे विस्तारे प्रशंसायां च ' इति काशकृत्स्नः ।
पर्णparṇa#10.0485ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
हरितभावे(haritabhāve)— to become green, to color green
Kommentar: अदन्तः ।
विष्कviṣka#10.0486ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
दर्शने(darśane)— to see
Kommentar: अदन्तः ।
क्षिपkṣipa#10.0487ubhayapadaseṭakarmakaS. 106
प्रेरणे(preraṇe)— to inspire
Kommentar: अदन्तः । अयं धातुः क्षीरस्वामिनः धातुवृत्तिकारस्य च न सम्मतः इति भाति, उभयोः ग्रन्थयोः अपाठात् । कौमुद्यां तु पाठः दृश्यते । ' क्षप ' इति मा.धा.वृत्तौ ।
वसvasa#10.0488ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
निवासे(nivāse)— to live, to dwell, to stay
Kommentar: ' वस्यति स्तम्भने, वस्ते छादने वसयेत् वसेत् । निवासे वासयेत्, स्नेहे वासयत्युपसेवने ' (श्लो. 187 - 188) इति देवः ।
तुत्थtuttha#10.0489ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
आवरणे(āvaraṇe)— to cover
Kommentar: अदन्तः । धातुकाव्ये ' अतूत्थिताङ्गा... ' इति उदाहरणदर्शनात् ' तूत्थ ' इति तत्सम्मतः पाठः इति ज्ञायते ।
पल्यूलpalyūla#10.0490ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
लवनवपनयोः(lavanavapanayoḥ)— to cut, to purify, to cleanse, to drop
रुठ्ruṭh#10.0491ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
भाषायाम्(bhāṣāyām)— to speak, to talk
धेकdheka#10.0492ubhayapadaseṭsakarmakaS. 106
दर्शने(darśane)— to see
Kommentar: अदन्तः ।