रुधादिगणः Rudhādigaṇaḥ
25 Wurzeln
Charakteristik: Nasal-Infix-Klasse (śnam); nasaler Laut wird in die Wurzel eingeschoben.
Musterbildung:रुध् (rudh) → रुणद्धि (ruṇaddhi)
रुध्rudh#07.0001ubhayapadaaniṭdvikarmakaS. 97
आवरणे(āvaraṇe)— to obstruct, to surround, to besiege, to enclose, to obscure
Kommentar: ' आवरणम् = व्याप्तिः ' इति क्षीरस्वामी । ' रुन्धे रुणध्यावरणे, कामेनावनुरुध्यते ' (श्लो. 121) इति देवः ।
भिद्bhid#07.0002ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 97
विदारणे(vidāraṇe)— to cut, to break, to divide
छिद्chid#07.0003ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 97
द्वैधीकरणे(dvaidhīkaraṇe)— to cut,to grind, to truncate, to incise
रिच्ric#07.0004ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 97
विरेचने(virecane)— to separate, to abort, to purify the body, to sweep, to cleanse the body
Kommentar: ' विरेचनम् = निःसारणम् ' इति क्षीरस्वामी । ' रिचिर् विरेचने रिङ्क्ते रिणक्ति श्ने, वियोजने । सम्पर्चने च यौ वा णौ रेचयत्यपि रेचति ' (श्लो.52) इति देवः ।
विच्vic#07.0005ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 97
पृथग्भावे(pṛthagbhāve)— to divide,to separate,to remove from
Kommentar: अयं पाठः सर्वसम्मतः । धातुवृत्तौ तु ' विजिर् ' इति दृश्यते ।
क्षुद्kṣud#07.0006ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 97
सम्पेषणे(sampeṣaṇe)— to crush, to grind, to powder
युज्yuj#07.0007ubhayapadaaniṭsakarmakaS. 97
योगे(yoge)— to bind,to restrain,to join,to unite,to apply, to combine
Kommentar: ' युनक्ति युङ्क्ते योगार्थे समाधौ युज्यते श्यनि ' (श्लो. 64) इति देवः ।
छृद्chṛd#07.0008ubhayapadaseṭsakarmakaS. 97
दीप्तिदेवनयोः(dīptidevanayoḥ)— to glow, to shine,to play
Kommentar: दीप्तौ अकर्मकः, देवने सकर्मकः । ' छृदी सन्दीपने वा णौ छर्दयेच्छर्दतीत्युभे । छृन्ते छृणतीति पदे दीप्तिदेवनयोः श्नमि' (श्लो. 115) इति देवः । देवनम् - क्रीडाविजिगीषादिः । ' दीप्तिवमनयोः इत्येके ' इति धा.का.व्याख्या ।(3.2)
तृद्tṛd#07.0009ubhayapadaseṭsakarmakaS. 97
हिंसानादरयोः(hiṃsānādarayoḥ)— to kill,to destroy, to disregard, to insult
कृत्kṛt#07.0010parasmaipadaseṭsakarmakaS. 97
वेष्टने(veṣṭane)— to surround, to cover
Kommentar: ' कृणत्ति कृन्ततीत्येते वेष्टने च्छेदने क्रमात् । कीर्तयेदिति संशब्दे ' (श्लो. 95) इति देवः ।
इन्ध्indh#07.0011ātmanepadaseṭakarmakaS. 97
दीप्तौ(dīptau)— to shine, to glow
Kommentar: दीपनायामपि प्रयुज्यते ।
खिद्khid#07.0012ātmanepadaaniṭakarmakaS. 97
दैन्ये(dainye)— to be sad, to be distressed, to have sorrow
Kommentar: ' दैन्येर्थे खिद्यते खिन्ते परितापे (घाते) तु खिन्दति ' (श्लो. 112) इति देवः ।
विद्vid#07.0013ātmanepadaaniṭsakarmakaS. 97
विचारणे(vicāraṇe)— to think, to meditate, to analyze, to reason upon
Kommentar: मीमांसे ' इति वोपदेवः । ' सत्तायां विद्यते, ज्ञाने वेत्ति, विन्ते विचारणे ' (श्लो. 111) इति देवः ।
शिष्śiṣ#07.0014parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 97
विशेषणे(viśeṣaṇe)— to distinguish,to criticize, to characterize
Kommentar: विशेषणम् = उपरञ्जनम् ' इति दुर्गादासः ।
पिष्piṣ#07.0015parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 97
सञ्चूर्णने हिंसायाम् च(sañcūrṇane hiṃsāyām ca)— to grind,to powder,to crush, to kill, to destroy
Kommentar: सञ्चूर्णनम् = धान्यादीनां चूर्णीकरणम्, हिंसा च ।
भञ्ज्bhañj#07.0016parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 97
आमर्दने(āmardane)— to destroy
Kommentar: आमर्दे तु भनक्ति ...' (श्लो. 65) इति देवः ।
भुज्bhuj#07.0017parasmaipadaaniṭsakarmakaS. 97
पालनाभ्यवहारयोः(pālanābhyavahārayoḥ)— to protect, to preserve, to eat, to consume
Kommentar: पालने परस्मैपदी , ' भूजोनवने ' इति पालनभिन्नार्थे आत्मनेपदित्वम् । अभ्यवहारः = भोजनम् । ' भुजेद् भुनक्ति भुङ्क्ते स्युः कौटिल्ये पालनेदने ' (श्लो. 65) इति देवः ।
तृह्tṛh#07.0018parasmaipadaseṭsakarmakaS. 97
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill to destroy, to give pain
Kommentar: ' श्ने तृणेढीति हिंसायां तृहतीत्यूदितस्तृहेः ' (श्लो. 195) इति देवः ।
हिंस्hiṃs#07.0019parasmaipadaseṭsakarmakaS. 97
हिंसायाम्(hiṃsāyām)— to kill to destroy, to give pain
उन्द्und#07.0020parasmaipadaseṭsakarmakaS. 97
क्लेदने(kledane)— to moisten, to be wet
अञ्ज्añj#07.0021parasmaipadaveṭsakarmakaS. 97
व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु(vyaktimrakṣaṇakāntigatiṣu)— to anoint, to polish, to smear
Kommentar: व्यक्तिः = प्रकटता । म्रक्षणम् = घृतादिसेकः ।
तञ्च्tañc#07.0022parasmaipadaveṭsakarmakaS. 97
सङ्कोचने(saṅkocane)— to contract, to reduce, to constrict
Kommentar: नोपधः । कृतपरसवर्णनिर्देशः । ' तञ्जू ' इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः । जकारान्तमध्ये पाठात् एवमेव न्याय्यम् इति तदाशयः ।
विज्vij#07.0023parasmaipadaseṭakarmakaS. 97
भयचलनयोः(bhayacalanayoḥ)— to fear,to tremble, to shiver, to be distressed, to move
Kommentar: ' वेवेक्तीति पृथग्भावे विवेक्ते च भये पुनः । विनक्ति विजते ...' (श्लो. 61 - 62) इति देवः ।
वृज्vṛj#07.0024parasmaipadaseṭsakarmakaS. 97
वर्जने(varjane)— to avoid,to abandon, to leave behind
Kommentar: वरणे ' इति धनपालशाकटायनौ । ' त्यागे वृत्तौ च ' इति वोपदेवः । ' त्यागे ' इति काशकृत्स्नोपि । ' वृणक्ति वर्जने वृङ्क्ते यौ वर्जयति वर्जति ' (श्लो. 59) इति देवः ।
पृच्pṛc#07.0025parasmaipadaseṭsakarmakaS. 97
सम्पर्के(samparke)— to contact, to touch, to join, to unite
Kommentar: पृणाङ्क्ति पृक्ते (पृङ्क्ते) सम्पर्के यौ पर्चयति पर्चति ' (श्लो. 51) इति देवः ।